Amersfoort is jarig

AMERSFOORT Amersfoort en zijn historie zitten vol met leuke en interessante verhalen en stadsweetjes. De stadgidsen van Gilde Amersfoort doen voor de lezers van De Stad Amersfoort eens in de vier weken een greep uit hun collectie. Deze week: Amersfoort is jarig.

Amersfoort viert op 12 juni haar verjaardag, en wordt dan 767 jaar. De verjaardag is verbonden met de stadsrechten die het in 1259 kreeg. Een historisch moment! De eerste vermelding van ‘Amersfoirde’ was al in een keizerlijke oorkonde van 1028. De nederzetting ontwikkelde zich langzaam, gelegen in een zompig veengebied met wat agrarische activiteiten, op enkele hoger gelegen zandkoppen.

ST. JORISKERK

De bisschop van ’t Sticht (nu provincie Utrecht) was onze landheer en maakte door ontginning de woeste gronden rendabel. Dat vergde organisatie en goede verbindingen. Amersfoort bleek een geschikte plek daarvoor. Hij stelde een ‘meier’ aan, een soort filiaalchef, die voor hem de ‘tienden’ moest innen: een belasting die boeren moesten betalen over hun opbrengst. De meier vestigde zich op de huidige Hof. Uit de naastliggende kapel ontstond later de St. Joriskerk.

STADSRECHTEN

Gaandeweg kende de bisschop Amersfoort rechten toe zoals het recht op een jaarmarkt. Dat bracht geld in het laatje. In 1259 legde de krachtdadige bisschop Hendrik van Vianden de stadsrechten vast in een officiële oorkonde, met zegel en al. Amersfoort mocht zich voortaan ‘stad’ noemen. De originele oorkonde met de stadsrechten is helaas verloren gegaan, er is alleen nog een handgeschreven kopie uit 1344 (zie foto).

OPPIDUM

De bisschop noemde Amersfoort een ‘oppidum’, een ‘versterkte vesting’. Meer dan wat aarden wallen en houten paalwerk zal er niet geweest zijn. Maar nu mocht Amersfoort ‘echte’ bakstenen stadsmuren en poorten aanleggen. Ook ging de stad zichzelf besturen, recht spreken, belastingen en tollen heffen en bepalen wie ‘burger’ van de stad mocht worden. Een soort paspoort dat destijds per stad gold.

BUFFER

Voor de bisschop was dit niet louter liefdadigheid. Als Amersfoort zich beter kon verdedigen, was het stadje een mooie buffer voor de stad Utrecht, en daarmee voor de bisschop, als de Geldersen weer eens ruzie zochten. Verder moest Amersfoort een deel van de belastingen afstaan en troepen leveren als de bisschop op krijgstocht ging. Niettemin legden de privileges Amersfoort geen windeieren en werd ze welvarend, onder meer door het bierbrouwen.

PRULLENBAK

Maar rond 1800 braken nieuwe tijden aan, die van ‘vrijheid, gelijkheid en broederschap’. De stadsrechten verdwenen in de prullenbak. Er was geen onderscheid meer, alle plaatsen werden nu ‘gemeenten’ genoemd. Dit werd bekrachtigd in de Grondwet van 1848 en de gemeentewet van 1851.

HENDRIK VAN VIANDEN

Maar veel gemeenten laten zich er ook nu nog op voorstaan dat zij een ‘echte’ stad zijn, en ooit stadsrechten hebben gehad. Zo vierde Amersfoort het 750 jarig jubileum in 2009 uitbundig en eren wij bisschop Hendrik van Vianden nog steeds met een straatnaam.