Zeshonderd jaar Koppelpoort

AMERSFOORT Amersfoort en zijn historie zitten vol met leuke en interessante verhalen en stadsweetjes. De stadgidsen van Gilde Amersfoort doen voor de lezers van De Stad Amersfoort eens in de vier weken een greep uit hun collectie. Deze week: De monumentale Koppelpoort. 

Het is hét visitekaartje van de stad, terug te vinden op zo’n beetje elke folder en website over Amersfoort. Nu is de Koppelpoort zo ongeveer zeshonderd jaar oud. Dat wil zeggen: het enige dat we zeker weten is dat de poort er in 1412 nog niet stond en in 1427 in elk geval wel. 

TWEEDE STADSMUUR

De Koppelpoort was onderdeel van de tweede stadsmuur. De bouw duurde zeventig jaar. De muur was 2,7 kilometer lang, zeven meter hoog  en er waren zes stadspoorten. Door de uitvinding van het buskruit nam de betekenis van de muur als verdediging al snel af. Maar de poort had ondertussen wel een aantal belegeringen doorstaan.

Vanaf 1829 werden de stadswallen afgebroken, ze stonden in de weg en onderhoud werd te duur. Nu rest nog een stuk muur bij de Kamp en twee (water)poorten: Monnikendam en de Koppelpoort. De naam ‘Koppel’ betekent ‘gemeenschappelijke weide’ en verwijst naar de gronden langs de Eem. De Koppelpoort is een water- én landpoort, de enige van deze soort in ons land met een authentiek takelmechanisme en een schot.  

ACTIE

Het had niet veel gescheeld of de Koppelpoort was ook gesloopt. In 1844 wist koning Willem II de sloop te voorkomen. In 1862 wilde de gemeente het opnieuw slopen, maar door een actie van pastoor Rootselaar met enige notabelen in de stad, ging dit niet door. Uit de actie kwam de Oudheidkundige Vereniging Flehite voort en daarmee het museum.  

RESTAURATIES

In 1886 restaureerde stadsbouwmeester H.W. Kam de Koppelpoort. Met architect Pierre Cuypers als ervaren adviseur, bekend van onder meer het Rijksmuseum en het Centraal Station van Amsterdam. Hij liet kantelen aanbrengen, merkwaardig genoeg ook aan de stadszijde. Want je schiet toch niet op je eigen bevolking? Cuypers zei stellig dat op oude tekeningen gezien te hebben, maar die kwamen nooit boven water. Romantisch is het wel! In 1997 is de poort opnieuw gerestaureerd en kreeg de stad daarvoor een compliment met de Europa Nostra Award.

WATERBEHEERSING

De poort moest de stad verdedigen, maar speelde ook een rol bij de waterbeheersing van de stad. Het schot dat men kon laten zakken hield bij droogte het water in de stadsgracht en bij hoog water van de Zuiderzee, het water uit de stad. Tenminste, zo goed en zo kwaad als dat ging.

Pas de aanleg van de Afsluitdijk en het Valleikanaal in de jaren ‘30 maakten een einde aan de reeks van overstromingen. Het schot, de tredmolens en de windas zijn er nog steeds en zijn indrukwekkende constructies uit een ver verleden van de stad.