De Mannenzaal

AMERSFOORT Amersfoort en zijn historie zitten vol met leuke en interessante verhalen en stadsweetjes. De stadgidsen van Gilde Amersfoort doen voor de lezers van De Stad Amersfoort eens in de vier weken een greep uit hun collectie. Deze week: De Mannenzaal.

Uniek in Nederland – Vroeger was ziek of oud worden geen pretje. Gelukkig stichtten rijkere inwoners – vooral voor hun eigen zieleheil – gasthuizen. Zo werd in 1390 het ‘Nye Gasthuys bij die Spoeye’ (=Spui) gesticht, het Pietersgasthuis. De oudste gebouwen verdwenen, maar rond 1500 kwam de huidige kapel, met onder andere een mannen- en vrouwenzaal, Regentenkamer en ziekenzaal. Hier ving men alleenstaande ouderen op. In 1804 fuseerde deze met het Bloklandgasthuis en ging het Pieters- en Blokland heten. Zulke gasthuizen waren destijds algemeen gangbaar, met een mannen- en vrouwenzaal haaks op elkaar, en een kapel ertussen. Zo kon ieder vanuit de bedstee de mis volgen. Nu heeft alleen nog Amersfoort zo’n Mannenzaal, met kapel, en dat is uniek.

STRENG REGIME

De ouderen moesten het doen met een kist voor hun spulletjes, een tafel en stoel, een eigen po en een bedstee, waar men lange tijd met z’n tweeën in moest slapen. Er gold binnen een streng regime. Een binnenmoeder en -vader hielden toezicht. Alcohol mocht niet, bezoek alleen op vaste tijden en er was een strakke dagindeling. Maar de gasten kregen wel drie keer per dag een maaltijd. Dat was vast een luxe. Mensen konden er echt oud worden, sommigen zelfs ouder dan 100 jaar.

GASTELINGEN 

Er woonden arme ouderen, maar steeds vaker kregen ‘gastelingen’ in ruil voor hun bezittingen een levenslange plek in het gasthuis. Zij hadden ‘hun kostje gekocht.’ Daar werd de instelling financieel ook beter van. Maar omdat armen nauwelijks nog kans maakten, verbood rond 1800 het stadsbestuur dit. Men moest zich overdag zelf vermaken. Sommigen gingen in ruil voor een drankje helpen met de handel in turf, bij de naastliggende herberg de Turfton (nu Westsingel). Men zag ze daar vaak lopen in hun kenmerkende zwarte kleding. Er raakte wel eens een gasteling licht beneveld te water. Hier kwam in de 17e eeuw dan ook de eerste stadslantaarn te staan.

OP HET NIPPERTJE GERED

Begin 20e eeuw voldeed het gebouw niet meer. Door een schenking kwam er geld voor een nieuw gebouw. De sloop was al begonnen, de vrouwenzaal, de regentenkamer en de ziekenzaal waren al weg. Maar dankzij actie van Amersfoortse notabelen en rijksbouwmeester Pierre Cuypers werd verdere sloop verijdeld en zijn kapel en Mannenzaal met de 22 originele bedstedes behouden. In 1907 verhuisden de laatste bewoners naar het achterliggende nieuwe, fraaie gebouw Achter Davidshof dat tegenwoordig verpleeghuis is.

Nu beheert Flehite het gebouw en is de Mannenzaal open voor publiek. Op zaterdagen speelt Levende Historie de gastelingen uit 1907 na. Meer stadsweetjes en info, www.gildeamersfoort.nl.