Belgische vluchtelingen in Amersfoort

AMERSFOORT Amersfoort en zijn historie zitten vol met leuke en interessante verhalen en stadsweetjes. De stadgidsen van Gilde Amersfoort doen voor de lezers van De Stad Amersfoort eens in de vier weken een greep uit hun collectie. Deze week: Het Belgenmonument.

Het grootste oorlogsmonument van Nederland op het hoogste punt van Amersfoort is een cadeau van de Belgische regering aan Nederland. De bouw ervan startte dit jaar 110 jaar geleden. Hoe zat dat precies?

VLUCHTELINGEN

In 1914 begon de Eerste Wereldoorlog. Duitsland wilde via België doorstoten naar Frankrijk. Dat ging gepaard met veel geweld. Na de val van Antwerpen vluchtten zo’n miljoen Belgen naar het neutrale Nederland. Het merendeel keerde snel terug, maar zo’n 100.000 Belgen niet. Zij werden verspreid over ons land opgevangen, ook rond Amersfoort.

In onze stad ging het om zo’n 20.000 vluchtelingen, Amersfoort had destijds 25.000 inwoners. Het waren vrouwen en kinderen, maar ook soldaten. Eerst werden ze voor nood opgevangen, vooral in kazernes. Die stonden leeg vanwege de mobilisatie van de dienstplichtigen.

OPVANG

Maar er was veel te weinig plek. Nederland wilde neutraal blijven, daarom moest men soldaten volgens het toenmalige internationale recht interneren. Dat gebeurde vooral in Kamp Zeist. Vrouwen en kinderen werden ondergebracht in allerijl gebouwde barakkenkampen, zoals Elisabethdorp, Albertsdorp en Nieuwdorp.

Bij de soldaten sloeg al snel de verveling toe. Er ontstonden opstootjes, ook door de slechte leefomstandigheden, er vielen zelfs doden. Daarop werden werkscholen opgericht om ze bezig te houden en zo konden ze ook een vak leren.

WERKVERSCHAFFING

In 1916 deed de Belgische gemeenschap het aanbod om een gedenkteken te bouwen als dank voor de opvang, en als werkverschaffing. De Amersfoortse gemeenteraad nam dat aanbod unaniem aan. Het ontwerp kwam van de Belgische architect Huib Hoste en tuinarchitect Louis van der Swaelmen. Beiden waren ook vluchteling.

Het ‘Belgisch monument’ kwam in 1919 gereed. De repatriëring van de Belgische vluchtelingen was toen al op gang gekomen. Het duurde door politieke spanningen nog tot 1938 voordat Koning Leopold III het monument officieel overdroeg aan Nederland, in de persoon van koningin Wilhelmina.

OORLOG EN VREDE

Het gebouw kent een hoofdgebouw, een Herdenkingsmuur en een tuin. De hoofdingang lag vroeger aan de Daam Fockemalaan. Vandaar zag men op de Herdenkingsmuur de ellende van de oorlog in beeldhouwwerken van Hildo Krop en Francois Gos. Hogerop eindigde men bij het hoofdgebouw, dat vooral de vrede uitbeeldt.  Nu ligt de ingang boven aan de Belgenlaan en loopt men als het ware ‘terug in de tijd’.

De Berg was vroeger een lege vlakte en men had vanaf het monument een riant uitzicht op de omgeving. Het valt nu minder op door de bomengroei en ook het fraaie uitzicht is daardoor vrijwel verdwenen. In de binnenstad herinnert een beeldje van Ton Mooy in een nis naast de bronzen deur van de Onze Lieve Vrouwetoren nog aan de Belgische vluchtelingen.