Een leuk optrekje uit 1525

AMERSFOORT Amersfoort en zijn historie zitten vol met leuke en interessante verhalen en stadsweetjes. De stadgidsen van Gilde Amersfoort doen voor de lezers van De Stad Amersfoort eens in de vier weken een greep uit hun collectie. Deze week: Vakwerkhuizen.

In Limburg lopen ze er achteloos aan voorbij: een vakwerkhuis. Die zijn er in overvloed. In Amersfoort niet, het is dan ook bijzonder dat we er nog een enkele hebben. In de Lieve Vrouwestraat 6-8 staat een dubbel vakwerkhuis uit 1525, met zij- en achtergevels van baksteen, maar met een fraaie houtconstructie in de voorgevel. In de jaren ’60 waren ze er slecht aan toe. Deze waren in 1973 de eerste aankoop van de net opgerichte Stichting Stadsherstel die uiteindelijk zo’n honderd monumenten in Amersfoort aankocht om ze voor sloop te behoeden. Daarna werd het pand ingrijpend gerestaureerd en de gevel gereconstrueerd, in de vorm die het gehad zou kunnen hebben. Prachtig is de overstekende horizontale balk bovenaan de voorgevel. Ook de onderpui is bijzonder. De houten constructie is opgevuld met baksteen metselwerk. In armere tijden deed men dat met leem en stro.  

HOUTEN BALKEN

Vakwerk was in de middeleeuwen een goedkope manier om een redelijk stabiele schuur of huis te bouwen. Ook was het afbreekbaar, wat handig was als de pacht afliep en men van de landheer niet mocht blijven. Dan kon men het huis elders weer ‘optrekken’. Men legde dan de balken van de constructie als een puzzel op de grond. Als alles paste, werden de balken verbonden. Het geheel werd omhoog gehesen en vastgezet, voorzien van wanden van leem en een dak van riet. Zo werd een woning uit de grond gestampt, een ‘leuk optrekje.’ In onze streken hadden de boeren vaker gronden in langdurig erfpacht dan bijvoorbeeld in het oosten en zuiden van het land. Daarom bouwde men in en rond Amersfoort veel meer ‘gewone’ houten huizen. Verder was baksteen in onze contreien door de overvloedig aanwezige zee- en rivierklei al vroeg bekend en dat ging het hout gaandeweg vervangen. In het oosten en zuiden bleef men langer in vakwerkstijl bouwen. Baksteen was wel duurder, niet voor niets kennen we het woord ‘steenrijk’. Een stenen huis was dan doorgaans ook chiquer dan een houtconstructie met leem. 

OSSENBLOEDROOD

Zeker zo opvallend is de rode kleur van de balken, het zogenaamde ossenbloedrood. Vroeger zou men ossenbloed als verf hebben gebruikt, omdat de bloedplaatjes een goed bindmiddel zouden zijn. Maar er is twijfel aan deze uitleg. Wel bestaat er vanaf de 15e eeuw een verfkleur met die naam. Verder zijn de luiken donkergroen, bij uitstek een buitenpigment dat tegen een stootje kan. Rood en groen zijn ook nog eens complementaire kleuren: ze passen mooi bij elkaar. Dat is ook een reden waarom voorbijgangers niet zomaar aan deze huizen voorbij lopen.

Meer stadsweetjes en informatie: gildeamersfoort.nl.