Oprichting van het Nicolaasweeshuis

AMERSFOORT Amersfoort en zijn historie zitten vol met leuke en interessante verhalen en stadsweetjes. De stadgidsen van Gilde Amersfoort doen voor de lezers van De Stad Amersfoort eens in de vier weken een greep uit hun collectie.
Deze week: Catharina van Someren en het Nicolaasweeshuis.

Het was op 9 maart jl. precies 475 jaar geleden dat het eerste weeshuis van Amersfoort officieel werd gesticht. Bovendien was het op 8 maart Internationale Vrouwendag, reden te over om Catharina van Someren (ook wel Soomers genoemd) als medeoprichtster van dit weeshuis in het zonnetje te zetten.

Er waren in de late middeleeuwen veel weeskinderen, want gezinnen waren kinderrijk en het sterftecijfer onder volwassenen hoog, door oorlog, hongersnood en epidemieën. Als familie of de kerk niet te hulp schoot, kwamen kinderen zonder ouders op straat terecht en moesten ze zien te overleven door te bedelen of te stelen. Om dit tegen te gaan richtten stadsbesturen of particulieren daarom weeshuizen op, waar de kinderen werden opgevoed en een ambacht konden leren.

WEESHUIS

Gedreven door de christelijke opdracht om ‘barmhartige werken’ te verrichten namen welgestelde inwoners in Amersfoort het initiatief om ook een weeshuis te stichten. Catharina van Someren was er één van. Vooral dankzij haar donaties kon het weeshuis er komen en zij werd ook de eerste regentes. Het stadsbestuur was bijzonder ingenomen met dit initiatief en verleende op 9 maart 1551 de stichtingsbrief. Het werd bekend als Nicolaasweeshuis, vernoemd naar de beschermheilige van de kinderen.

BEGIJNHOF

Met het geld kochten de oprichters het voormalige Begijnhof aan, op de hoek van de Sint Aagtensingel en de Sint Agathastraat. Dat Begijnhof was onderdeel van het naastliggende grote middeleeuwse St. Aegtenklooster. De eerste wezen volgden een jaar later. Wezen uit gezinnen die het burgerschap van de stad hadden, kregen voorrang. De inwoners steunden het weeshuis op allerlei manieren, met giften, legaten en via collectes. De eerste twintig jaar werden zo’n 75 weeskinderen opgenomen.

BURGERWEESHUIS

In 1611 verhuisde het, inmiddels gereformeerd geworden, weeshuis naar de Mariënhof, een klooster uit de katholieke tijd. De laatste monnik was overleden en dit veel ruimere gebouw kwam dus vrij. Het weeshuis stond inmiddels algemeen bekend als het Burgerweeshuis dat tot maar liefst 1932 in gebruik zou blijven en zelfs nu nog bestaat als stichting. Over de rijke geschiedenis van dit latere weeshuis komt een keer een apart Stadsweetje.

En Catharina van Someren? Zij was niet alleen (mede)oprichtster, financier en regentes, maar spande zich ook anderszins veelvuldig in voor de weeskinderen. Zij is waarschijnlijk rond 1580 overleden. Zij leeft voort in de Catharina Soomers prijs die de stichting Burgerweeshuis eens in de drie jaar uitlooft voor een bijzonder Amersfoorts project voor kinderen in achterstandssituaties.