Kamp Amersfoort herdenkt overdracht aan het Rode Kruis met herinneringen aan de ‘Arbeitseinsatz’

AMERSFOORT Vrijdag werd in Kamp Amersfoort de overdracht van het kamp aan het Rode Kruis herdacht, die plaatsvond op 19 april 1945. Onder het thema ‘Gedwongen’ werd stilgestaan bij de 500.000 Nederlandse mannen die tussen 1942 en 1945 als dwangarbeider werden ingezet in Duitsland. 

Het thema van de herdenking was ‘Gedwongen’, waar ook de huidige wisseltentoonstelling in het museum van Nationaal Monument Kamp Amersfoort over gaat. Ongeveer een half miljoen Nederlandse mannen is tussen 1942 en 1945 als dwangarbeider ingezet in de Duitse industrie, ter vervanging van Duitse mannen die dienst deden aan het front. Mannen die probeerden aan de verplichte Arbeitseinsatz te ontkomen, werden onder meer in Kamp Amersfoort opgesloten en alsnog op transport naar Duitsland gezet. 

Circa 30.000 mannen overleefden de slechte leef- en werkomstandigheden, besmettelijke ziekten en geallieerde bombardementen niet.

Hans Gerritsen legt een krans. Foto: Bram Petraeus.

ONUITGESPROKEN

Micha Bruinvels, directeur van Nationaal Monument Kamp Amersfoort, zei: ,,Hoezo bleef de Arbeitseinsatz onderbelicht, terwijl het minimaal 500.000 Nederlandse mannen, 20 procent van de beroepsbevolking, betrof. Want van bijna elk Nederlands gezin moet er wel een familielid, kennis, buurman of vriend wel onder dwang voor de nazi’s gewerkt hebben. Ook in onze tijd blijven onderwerpen onuitgesproken.”

De sprekers belichtten het onderwerp vanuit verschillende perspectieven: oud-gevangene Hans Gerritsen sprak erover vanuit een persoonlijke betrokkenheid als voormalige dwangarbeider in Kamp Amersfoort. ,,Voor mijn beleving ging de dwangarbeid in Kamp Amersfoort altijd gepaard met het overheersend gevoel van terreur, onderdrukking en vernedering”, zei hij. ,,Met een voortijdige dood op de loer.”

Tim Overdiek. Foto: Bram Petraeus.

DWANGARBEIDER

Ook Tim Overdiek’s bijdrage had een persoonlijk insteek. Hij is de zoon van een in Duitsland tewerkgestelde en onderzocht de lotgevallen van zijn vader en andere jonge mannen die in de Duitse oorlogsindustrie moesten werken. Zijn vader praatte, zoals velen anderen, nooit over zijn ervaringen als dwangarbeider. 

De ontbrekende herkenning van het leed dat deze mannen moesten doorstaan werd duidelijk in de toespraak van Tim Overdiek: ,,Hij was maar een dwangarbeider. Hij was een man die naar Duitsland is gegaan. Hij was volgzaam, want hij ging omdat hij moest. Hij was geen held. Hij was geen verzetsstrijder. Hij verborg geen Joden. Hij was zelf geen onderduiker, die de Arbeitseinsatz op die manier probeerde te ontlopen. Nee, hij was maar een dwangarbeider.”

De herdenking. Foto: Bram Petraeus.

MODERNE SLAVERNIJ

Prof. dr. Conny Rijken, Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen, trok het onderwerp naar het heden: ,,Ook vandaag de dag is er sprake van gedwongen arbeid of zelfs moderne slavernij, niet alleen in steenfabrieken in India, suikerproductie in Brazilië, of huishoudsters in Saoedi-Arabië, maar ook in Nederland bijvoorbeeld in de vleesverwerkende industrie, de land- en tuinbouw en in restaurants. Dit is als dwang minder zichtbaar aanwezig en bestaat niet altijd uit fysieke dwang, maar vaak uit misbruik van omstandigheden of een kwetsbare positie, wanneer een op geldbeluste werkgever een arbeidsmigrant die de taal niet machtig is en de arbeidswetten niet kent, lange dagen laat werken tegen een veel te laag loon.”