Documentaire Vrouwenmars 1945 in De Lieve Vrouw

AMERSFOORT In De Lieve Vrouw is op donderdagmiddag 30 april en zondagmiddag 3 mei de documentaire ‘De Vrouwenmars 1945’ te zien. Er wordt daarbij stil gestaan bij het moment dat in de nacht van 11 april 1945 116 vrouwen in Kamp Westerbork op appèl worden geroepen. Zij krijgen, zonder verdere uitleg, het bevel zich in rijen op te stellen en op mars te gaan, onder begeleiding van 200 gewapende bewakers. In drie nachten moeten ze zo’n 80 kilometer lopen. Met wat kleding en een tinnen drinkbeker lopen zij die drie nachten, via Assen en Groningen tot voorbij Grijpskerk. 

De documentaire reconstrueert de tocht aan de hand van zeven dagboeken en een gerestaureerd audio-interview uit 1985 met overlevende Riek Sennema. Daarnaast volgt de film de nabestaanden van vier vrouwen tijdens een jaarlijkse Herdenkingsloop in april, die dit jaar voor het zesde achtereenvolgende jaar werd georganiseerd. Voorafgaand aan de tocht worden ieder jaar de namen van de 116 vrouwen voorgelezen.

POLITIEKE GEVANGENEN

De 116 vrouwen zaten in barak 66 Van Kamp Westerbork als politieke gevangenen. Ze werden door de Duitsers gearresteerd vanwege verzetsactiviteiten van henzelf of van familieleden. In maart en april 1945 waren zij naar Westerbork gebracht vanuit gevangenissen in Apeldoorn, Doetinchem, Zwolle en Groningen, die in de laatste oorlogsweken werden ontruimd. De groep was geografisch breed samengesteld: ongeveer de helft kwam uit Gelderland, onder meer uit Putten, Apeldoorn, Barneveld en Arnhem. Velen waren afkomstig uit Overijssel en Groningen en een tiental uit Utrecht, vooral Amersfoort. Een enkeling kwam uit Eindhoven, Rotterdam en Amsterdam.

Een paar uur voor de bevrijding van Kamp Westerbork, werden zij onverwacht op mars gestuurd. Een van de centrale vragen is waarom de vrouwen uiteindelijk zijn vrijgelaten terwijl elders verzetsgevangenen werden gefusilleerd. Wel duidelijk is hoe meervoudig de impact van dit alles was en is: hardvochtige verhoren, maandenlange gevangenschap, de voortdurende angst en onwetendheid tijdens de mars onder bewaking van gewapende soldaten die hun handen niet altijd thuis hielden. En vervolgens de thuiskomst, waar voor velen het grootste verlies wachtte: zonen, partners en vaders die als ‘Dodenkandidaten’ waren gefusilleerd bij Duitse represailles of waren omgekomen in concentratiekampen rond Neuengamme.

Een cruciale rol in het voortleven van het verhaal speelt amateurhistoricus Bindert Helder (93) uit Grijpskerk. Hij interviewde in 1985 overlevende Riek Sennema. Zijn gerestaureerde audio-interview vormt de ruggengraat van de documentaire. Daarnaast organiseerde hij in 1995 een reünie voor de vrouwen die toen nog leefden of nog op te sporen waren. Beeldmateriaal hiervan is verwerkt in de film. Waarom werden de vrouwen wel vrijgelaten, terwijl dagboeken en latere interviews erop wijzen dat zij op afstand van het kamp hadden moeten worden gefusilleerd? En waarom bleef dit verhaal decennialang onbekend?