Hans van Helden: ‘Ik blijf meebewegen met wat er in de samenleving gebeurt’

AMERSFOORT Hans van Helden (76) maakt zich op voor zijn slotstuk als drijvende kracht achter het Rietveldpaviljoen. Verwar dat niet met zijn laatste kunstje, want hij zit nog vol energie om van betekenis te zijn voor cultureel en maatschappelijk Amersfoort. Gesprek over diversiteit in de museale wereld, het vele kunstenaarstalent in de stad en zijn eigen toekomstplannen. ,,Ik blijf graag meebewegen met wat er in de samenleving gebeurt.’’

door Thijs Tomassen/Nieuwsplein33

Hoe ben jij aan het nieuwe jaar begonnen?

,,Zoals al heel veel jaren heerlijk ontspannen op Terschelling. Terug in Amersfoort zou ik mijn opvolger bij het Rietveldpaviljoen voorstellen, maar dat gaat niet door. We hadden twee goede kandidaten over, maar die hebben zich beiden teruggetrokken omdat ze het een te gecompliceerde functie vinden in te weinig tijd. We gaan een nieuw profiel maken en opnieuw werven. We rekenen erop dat ergens in het komende half jaar iemand komt, maar dat gaat niet morgen gebeuren."

Een tegenvaller?

,,In het afgelopen jaar heb ik ernaartoe geleefd dat er een moment van overdracht komt. Voor mijn gevoel was dat nu wel aangebroken. Ik zou het Rietveldpaviljoen verzorgd achterlaten en was in mijn hoofd al bezig met wat ik hierna ga doen. Ik voel me nog hartstikke energiek, ik heb fantastische nieuwe plannen en zou bij het Rietveldpaviljoen betrokken blijven én nog een aantal tentoonstellingen cureren. Maar er 24/7 mee bezig zijn zoals nu, dat zou stoppen. Het gekke is dat ik het nu toch wel weer heel leuk vind om nog even aan de ontwikkeling van het Rietveldpaviljoen te mogen blijven werken."

,,Hoe gaan we het doen totdat we dichtgaan voor de renovatie van het pand? Daarover heb ik gesprekken met medewerkers die een centrale rol hebben, van inrichting tot publieksontvangst. Het voelt ook als een natuurlijker moment om vlak voor de renovatie te stoppen. Het geeft mij de kans om nog een half jaar met volle zeilen op de haven af te stevenen. Ik heb wat fysieke problemen gehad in het afgelopen jaar, dat is achter de rug. Het is fijner om vol energie te eindigen dan dat het avontuur als een nachtkaars uitdooft.”

Met wat voor gevoel overzie je jouw periode als ‘startmotor’ bij het Rietveldpaviljoen?

,,Zo heb ik het inderdaad genoemd, ik wilde zo lang mogelijk wegblijven van de titel ‘directeur’. Omdat ik wil benadrukken dat het een collectief is dat deze zaak runt. Ik kijk niet vaak naar het verleden, maar je daagt me ertoe uit. We zijn in 2018 begonnen, toen er meerdere organisaties waren die iets met het Rietveldpaviljoen wilden. De bundelende krachten mondden uit in een burgerbeweging die protest maakte tegen de voorgenomen verkoop van het pand, met de gedachte: Dit is en blijft voor eeuwig een kunsthal."

,,Ik heb mezelf opgeworpen om de brug te slaan tussen al die organisaties. Er kwam een plan voor de toekomst van het Rietveldpaviljoen als een kunsthal voor iedereen en voor vele kunstdisciplines. In de jaren die volgden zijn we tegen de stroom in gegroeid. Met name door de gemeente werden we aanvankelijk meewarig aangekeken, maar sinds het huidige stadsbestuur er is hebben we de wind in de zeilen. In het collegeprogramma staat voor het eerst dat het paviljoen blijft bestaan en sterker nog, dat er geïnvesteerd wordt in de toekomst van het pand."

Met welke drive stapte je in dit avontuur?

,,Ik heb heel erg het idee dat de kunstwereld is onderverdeeld in disciplines. Makers die met fotografie, mode of keramiek bezig zijn, begeven zich in gescheiden wereldjes. Ik had het idee dat als je al die disciplines combineert, ook met literatuur, je dan een veel grotere groep mensen bereikt en meer draagvlak hebt. Daarnaast heb ik jarenlang gewerkt in de museumwereld en heb ik me daarin altijd erg gestoord aan curerende directeuren. Vaak maken zij tentoonstellingen vanuit hun eigen belangstelling en zijn ze dan verbaasd dat bezoekersaantallen teruglopen."

,,Ik heb me juist voorgenomen om te luisteren naar de omgeving: waar is behoefte aan? Ook daarom zijn onze zestig vrijwilligers een zegen. Zij hebben vanuit hun verschillende achtergronden veel antennes in de samenleving, waardoor je op thema’s komt die je vanuit je eigen leefwereld nooit had bedacht en bijdragen aan diversiteit en inclusiviteit. Komen we op een andere drive die ik had: blijf het met kunst zeggen. Daarmee bedoel ik dat kunst een goede manier is om directe polarisatie te voorkomen. Ik kan het veel beter hebben dat je tegen mij zegt dat je Mondriaan niks vindt, dan dat je mij op mijn ziel trapt met een politieke of maatschappelijke opvatting."

Heb je bereikt wat je wilde bereiken?

,,Eerlijk gezegd had ik niet gedacht dat we zover zouden komen. We zijn trots op wat we hebben neergezet. Ik denk bijvoorbeeld aan de tentoonstelling Stadsnomaden met gastcurator Rachida Issaoui, die bezoekers meenam in de wereld van een diverse groep mensen die geen vaste woonruimte hebben. Amersfoortse fotografen bezochten locaties in en rond Amersfoort waar daklozen tijdelijk onderdak vinden en spraken er met bewoners. De fotografen gingen ook op pad met vrijwilligers die daklozen op straat opzoeken en die voor het klussenbureau van Motiva werken. Dit leverde een intiem beeldverhaal op over mensen die om allerlei redenen dakloos zijn geworden."

,,Ik was apetrots dat de politie de expositie bezocht als bedrijfsuitje, dat we twee prachtige avonden met huisartsen hebben gehad die niet altijd weten hoe om te gaan met deze doelgroep en dat er een avond was met mensen in het Rietveldpaviljoen die dakloos zijn of waren. Over die avond hebben we het nog steeds, we spraken een nieuw publiek aan. Het is fantastisch dat je met een tentoonstelling kunt bijdragen aan beeld- en meningsvorming van mensen. De ambitie om meer bezoekers te trekken, met meer diversiteit en inclusiviteit, is achter het bureau ontstaan. Dat het dan werkt vind ik ontroerend."

Wat maakt dat het werkt?

,,Een van de succesfactoren is dat we onszelf verregaand hebben verbonden met het vmbo en mbo. Omdat dat plekken zijn waar iedereen elkaar nog ontmoet, het is niet gesegregeerd. Regelmatig komen ze bij ons met een groep leerlingen of studenten. Met elkaar bedenken we hoe ze aan ons programma kunnen bijdragen en we reserveren altijd een plek voor het werk van de leerlingen. Daardoor voelen zij dat ze gezien worden en komen ze met familie en mensen uit hun omgeving terug. Het maakt dat wij durven te zeggen: er wordt overal over diversiteit gepraat, maar in het Rietveldpaviljoen gebeurt het."

,,Er komen werelden bij elkaar en dat is de basis van ons succes. Neem de oudere generatie vrijwilligers die voor de stabiliteit van onze organisatie zorgen en de jongere kunstenaars die we plek bieden om te exposeren. Daar waren we op voorhand weleens bezorgd over: is de ene groep wel geïnteresseerd in de andere? En wat blijkt? Heel erg! Die groepen zijn bij elkaar gekomen en hebben veel waardering voor elkaar. Dat ideaalbeeld heb ik in weinig musea gezien.”

Waar staat het Rietveldpaviljoen nu? Wat moet anders?

,,Toen we begonnen was het kantje boord, nu brandt er elke dag licht, gebeurt er van alles en weten we steeds beter hoe de kunsthal gerund moet worden. Er breekt een nieuwe periode met hoge ambities aan. Ik ben wel bezorgd over het ontvangen van subsidie in de toekomst. Daar hangen enorm veel verplichtingen aan die een groot beslag leggen op een kleine organisatie. Die verplichtingen zijn ontleend aan die van grotere organisaties, zoals Scholen in de Kunst of Flint. Daar worstelen we mee, we moeten daar iemand voor vrijmaken. Als ik iets te vertellen had zou ik zeggen: laat het Rietveldpaviljoen nog een paar jaar met rust, laat de ontwikkeling die nu gaande is zijn gang gaan. Natuurlijk hebben we prestatieafspraken over bezoekersaantallen en samenwerking met scholen, die halen we met gemak. Maar het toezicht van de gemeente houdt veel in. Daar is niet iedereen het mee eens, maar het houdt mij een beetje van mijn werk af."

Hoe ben je ooit in Amersfoort beland en waarom bevalt het zo dat je er nog steeds woont en betrokken bent?

,,Ik had een bureau dat zich op de museummarkt richtte, van het maken van financiële meerjarenplannen tot het ontwikkelen van tentoonstellingen. We deden opdrachten door heel Nederland. Omdat ik vaak de weg op moest besloten mijn partner en ik naar het midden van het land te verhuizen. We hebben getwijfeld tussen Deventer en Amersfoort, het is Amersfoort geworden. Dat is dertig jaar geleden en we hebben geen enkele neiging om weg te gaan. Dit is een stad waar je aan mee mag bouwen. Toen onze dochter Hannah op de basisschool zat ben ik vanaf dag één actief geweest in het bestuur van een scholenstichting. Ik voelde me welkom in de stad. Mijn eerste culturele klus was voor Museum Flehite. Ik liep Mirjam van ’t Veld tegen het lijf en ben zo betrokken geraakt bij de organisatie van Amersfoort 750, het grote verjaardagsfeest van de stad in 2009. Ik heb dat met veel plezier gedaan en heb veel mensen leren kennen, waardoor mijn betrokkenheid alleen maar is gegroeid.”

Hoe beschouw jij de kunst en cultuur in Amersfoort?

,,Wat we in deze stad nog weleens onderschatten is de invloed van de academie voor beeldende vorming die hier ooit was. Inmiddels zijn er veel tweede en zelfs derde generatie kunstenaars met ouders of grootouders die hier gekomen zijn vanwege die academie. Natuurlijk zijn er meerdere steden waar kunst bloeit, maar de grote en blijvende aanwezigheid van kunstenaarstalent in Amersfoort is ongetwijfeld aan die academieperiode toe te schrijven. Wat daar ook aan bijdraagt is dat het in deze stad makkelijker is om de spotlights op je gericht te krijgen dan in Amsterdam of Utrecht. Als je vandaag een idee hebt kun je over drie weken bij de wethouder zitten. We zijn een van de jongste steden van Nederland, dat helpt natuurlijk ook mee qua belangstelling en vernieuwingsbehoefte."

Hoe zorgt de stad ervoor dat ze die voedingsbodem voor talent behoudt en versterkt?

,,Ik zit op dezelfde lijn als Ron Jagers: als je het culturele klimaat wil versterken moet je niet alleen investeren in plekken waar geëxposeerd kan worden, maar ook voorwaarden creëren zodat kunstenaars kunnen maken. De flitsimpuls is een goed voorbeeld, die maakt het makkelijker om een start te maken als je een idee hebt. Het opbouwen van een beroepspraktijk in de kunst is niet makkelijk. Elke academie zegt dat ze daar wat aan doet, maar ik heb er geen hoge pet van op. Ik zie bijvoorbeeld te veel dat jonge kunstenaars geen notie hebben van hoe ze de prijs voor hun werk moeten vaststellen. Als gemeente kun je veel meer stimulerend beleid voeren en zeggen: we hebben geen kunstacademie, laten we dan de verbinding zoeken met academies buiten de stad die locatieprojecten willen doen, waardoor jonge kunstenaars beter begeleid worden en uit hun schulp kruipen."

Wat ga je doen in je leven na het Rietveldpaviljoen?

,,In elk geval ga ik een boekje maken met een overzicht van exposities waaraan ik heb bijgedragen en waarvan ik vind dat ze geslaagd zijn. Ik heb altijd veel verzameld over wat ik deed, dit is een mooi moment dat eens te ordenen. Ooit heb ik een aparte expositie over schaken georganiseerd waarvan het succes mij overviel: hoe kwam dat nou? Ik ga er een vormgever bij betrekken waardoor het een aantrekkelijk boekje wordt. Ter lering en vermaak, voor wie wil. En voor mezelf is het bevredigend het een keer op te schrijven en te documenteren."

Is het ook tijd om gas terug te nemen?

,,Dat gevoel heb ik nog helemaal niet. Ik wil heel graag blijven meebewegen met wat er in de samenleving gebeurt. Ik broed op een grote tentoonstelling over autocratie en democratie, omdat er veel aan de hand is op dat gebied. Een tentoonstelling met goede kunstenaars kan positieve impact hebben. En ik ben erg van de familiethema’s zoals rouw of de invloed van gezinssamenstelling, ook daar wil ik nog wat mee doen. Misschien wordt dat wel een documentaire, ik heb de ambitie om daar een script voor te schrijven. Mijn dochter is actief in die wereld, waardoor ik een veelvraat ben geworden in het bekijken van docu’s. Ik vind het zo’n mooi en indringend medium, dat ik er dertig jaar geleden mee begonnen had willen zijn."

,,Verder blijf ik de renovatie van het Rietveldpaviljoen natuurlijk met grote interesse volgen als mijn taak er straks op zit. Ik zie het als een fantastische kans het pand toegankelijker en voor een breder publiek aantrekkelijk te maken. Als ik twintig jaar jonger was, zou ik popelen om daarin de leiding te nemen. Er moet nog bewezen worden dat mijn leven eindig is, maar daar ga ik toch maar van uit. Dan moet je niet doorgaan tot het op de klippen loopt, maar plaatsmaken voor iemand die jonger is en minstens zoveel energie heeft. Zelf hoef ik me allerminst te vervelen, dus ook naar die periode kijk ik uit." 

(Dit bericht werd eerder gepubliceerd op de website en in de app van Nieuwsplein33. Een journalistieke samenwerking tussen De Stad Amersfoort, De Stadsbron en RTV Utrecht).