Vergeten verhalen tot leven wekken

AMERSFOORT - Elk jaar staat de laatste dag van oktober in het teken van Halloween. Veel mensen denken daarbij aan enge verhalen, spookachtige versieringen, uitgesneden pompoenen en hekserij. Ter gelegenheid van de feestdag schreef Abe van der Veen, verhalenverteller, een kort verhaal over hekserij in Amersfoort. In onze stad vond in de zestiende eeuw een van de grootste heksenvervolgingen van Nederland plaats. Een mysterieus onderdeel van de stadsgeschiedenis, waar veel Amersfoorters het fijne niet van weten, volgens de verteller. Naast zijn verhaal vertelt van der Veen ook over de feiten en fabels van de vroegere heksenjacht in onze stad.

door Fien Vermeulen

De missie van de verhalenverteller is om vergeten verhalen weer tot leven te brengen. Van der Veen: ,,De Amersfoortse heksenvervolgingen aan het einde van de zestiende eeuw zijn heel bijzonder, maar veel mensen weten er weinig van. Een van de vrij bekende verhalen is een fabel over de Heksenbrug op het Havik. Verdachten van hekserij werden van de brug afgegooid om te kijken of bleven drijven. Dat werd gezien als bewijs dat iemand een heks was, waarna de brandstapel volgde. Als ze zonken zouden ze pech hebben gehad. Dat smeuïge verhaal klopt niet helemaal. Onschuldige verdachten werden gewoon weer omhoog getakeld. Een interessant feit is dat zich in Amersfoort één van de grootste heksenprocessen uit de Nederlandse geschiedenis heeft afgespeeld. Bijna dertig stadsgenoten werden tegelijk beschuldigd van hekserij, tien van hen belandden op de brandstapel."

In en nabij onze stad is de invloed van de vroegere heksen nog merkbaar. ,,Het historische wijkje 'De Kattekampen' bij Randenbroek dankt zijn naam aan de Amersfoortse heksen. Daar veranderden ze zich tijdens vergaderingen in katten en dansten zij in de nacht. Ook de Heiligenberg zou een vergaderplaats van heksen zijn geweest", vertelt van der Veen.

Wonderen bestaan

Magie speelt al sinds mensenheugenis een rol in elke samenleving. Vaak is het beeld daarvan negatief. Onterecht, volgens van der Veen. ,,Mensen hebben magie altijd gebruikt om dingen te verklaren waar geen verklaring voor was. Ook zoekt men naast de rationele werkelijkheid vaak verder naar een geestelijke wereld. Mede door de kerk is het beeld van magie en hekserij negatief geworden. De kerk wilde namelijk niet dat mensen in iets anders zouden geloven dan god en schilderde magie af als iets duivels. Magie kan echter ook iets moois zijn. Denk aan alternatieve geneeswijzen of het oproepen van doden om met ze te blijven communiceren."

Het verhaal dat van der Veen schreef over heksenvervolgingen in Amersfoort, is gebaseerd op feiten. ,,Er is geen woord van gelogen. De gebeurtenissen in het verhaal hebben zich, volgens bronnen uit het archief, zo afgespeeld. Of het écht om heksen ging, weten we natuurlijk niet zeker. De verdachten werden door zware martelingen gedwongen tot het geven van een bekentenis. Niet iedereen gelooft in hekserij, maar voor mij is het duidelijk dat magie bestaat. Dingen die je niet rationeel kan verklaren kun je onzin noemen, ik probeer er naar te kijken vanuit een geestelijke wereld. Wonderen bestaan want waar mensen zijn, is magie".

VERHAAL

Dansen als katten en bijten als wolven

De heksenprocessen van 1591-1595 geven enkele gruwelijke details over het angstbeeld van heks en duivel in de zestiende eeuw. In 1591 werd de 15-jarige Maria Volckens verdacht van toverij, zij zou mensen en vee ziek getoverd hebben. Ze werd verhoord en bekende! Haar grootmoeder Neele zou haar gevraagd hebben om de duivel aan te hangen. Dit deed ze en sindsdien was ze getrouwd met de duivel. Ongeveer drie keer per week kwam hij langs om te 'boeleren' met haar. Onder zijn kleren was hij zwart en koud. Als teken van die verbinding kreeg ze een 'trou'. Dit was een zwart stukje krijt waarmee ze kon toveren. Ze bekende dat ze vier mensen en drie koeien ziek getoverd had. Deze bekentenis was voor de rechters het bewijs dat zij waarlijk een heks was! Toch kreeg Maria genade en werd verbannen uit Amersfoort. Haar oma Neele en haar moeder Reyer werden naar de Galgenberg gebracht en op de brandstapel geworpen.

De ellende was voor de familie van Maria echter nog niet over. In 1595 begon de ellende opnieuw. Toen Folkert Dirks - de man van Reyer - mee had geholpen om een lading hooi binnen te halen werd één van de paarden ziek. Folkert werd ervan verdacht het beest ziek te hebben getoverd. Hij werd gedwongen om het beest te zegenen en het paard werd weer beter. Dit was hekserij! Folkert en zijn kinderen werden opgepakt. De 13-jarige Elbert sloeg door. Elbert vertelde dat hij - samen met een hele groep - had gedanst op de bleek bij Amersfoort, allen in de gedaante van katten. Om katten te worden had de 'besemrijder' hen ontkleed en zijn voorhoofd ingesmeerd met reuzel. Ook had de duivel Elbert, zijn vader en zijn broer verandert in wolven. De duivel was met de wolven weggevlogen door de schoorsteen en had ze naar een weiland gebracht, waar ze twee ossen hadden doodgebeten en het bloed van de dieren hadden gedronken.

Toen kwam Hessel van 14 met zijn bekentenis. Hij vertelde dat de duivel hem onder zijn arm had gevat en met hem de schoorsteen uit was gevlogen. Ze vlogen naar de Eem waar de 'Rode kater' woonde. Daar dansten ze tezamen in haar kamer. Vervolgens had hij samen met de 'rode kater' als wolven het vee nagezeten en doodgebeten.

Die zelfde dag bekende Folkert ook en vertelt dat hij na de executie van zijn vrouw zo verdrietig was geworden, dat de duivel hem vroeg om hem te dienen. Hij kreeg van de duivel een zwart wambuis. Als hij dit aantrok kon hij zich veranderen in een wolf of kat en werd hij verplicht om kwaad te doen.

Als laatste van de familie werd Hendrikje de 17-jarige dochter aan de tand gevoeld. Zij vertelde hoe ze als elfjarige zich al aan de duivel had overgegeven. Hij kwam tot haar als mooie man in het fluweel gekleed, maar met klauwen in plaats van handen.

Na al deze bekentenissen werd de familie Dirks schuldig verklaard. Zij werden als heksen en weerwolf verbrand in 1595 op het Paardenveld in de stad Utrecht. De zoons van Folkert werden slechts gegeseld. Zo vonden in de Amersfoortse heksenprocessen van 1591-1595 tien mensen de dood. Dit was direct ook de laatste heksenvervolging in Amersfoort.

Zie voor meer verhalen en informatie over het werk van Abe van der Veen: www.abedeverteller.nl.

'Waar mensen zijn, is magie aanwezig'