‘Van Gend & Loos was jarenlang belangrijk voor de stad’

AMERSFOORT Als industrieel erfgoed kennen Amersfoorters allemaal de wagenwerkplaats (gebouwd in 1904) op het spoorwegemplacement van Amersfoort. Maar de jarenlange aanwezigheid van Van Gend en Loos was ook belangrijk voor de stad, kijkt Wulf van Loenen terug.

,,Mijn vader met twee broers werkten er gedurende zo’n veertig jaar vanaf de jaren ‘30. Mijn vader was aanvankelijk hoefsmid geweest en kon goed met paarden omgaan.” Deze dieren waren aanvankelijk de drijvende krachten. Pas eind jaren ‘50 werd het transport volledig gemotoriseerd.

Het bedrijf kwam van oorsprong voort uit samenvoeging van het herbergier- en koetsiersbedrijf van de Antwerpse Jan Baptist van Gend en dat van de ‘diligence onderneming’ (een door een paardenspan getrokken rijtuig op vaste trajecten) van zijn zwager P. J. Loos, nadat de laatstgenoemde in 1809 overleed. Toen er steeds meer spoor aangelegd werd tussen de steden, legde van Gend & Loos zich vanaf 1850 toe op diligence vervoer tussen treinstations met aansluiting op de dienstregeling.

Er werden in 1971 (!) zelfs al proeven in Utrecht gedaan met een elektrische bestelauto door Van Gend & Loos

STUKGOEDERENVERVOER SPECIALISATIE In de tweede helft van de negentiende eeuw ging het bedrijf zich onder leiding van de nieuwe eigenaar (algemeen expeditie onderneming Van Gend & Loos, H. Collignon & Cie) zich meer en meer richten op stukgoederenvervoer waartoe contracten met de verschillende spoormaatschappijen (Rhijnspoorweg Mij, HIJSM en de Staatsspoorwegen) afgesloten werden. Later verenigden deze spoormaatschappijen zich tot de Nederlandse Spoorwegen door wie van Gend & Loos in 1928 overgenomen werd en ingelijfd de bij ATO (Algemene Transport Onderneming). Dit was het vervoersbedrijf van de Nederlandse Spoorwegen dat opereerde waar geen spoor lag.

In 1845 had Van Gend & Loos al een vestiging aan de Langestraat en in 1925 hadden ze er nog steeds een kantoor. Op nummer 6 was er het aanbreng-distributiepunt, meteen links vanaf de varkensmarkt aan de Langestraat 6, naast sigarenwinkel Boekenogen nr 4. ,,Niet toevallig dat dit aan aan het paardentram spoor lag.”

(Artikel gaat verder onder de afbeelding).

Langestraat 4 en 6. - Foto: Archief Eemland

In 1955 had Van Gend & Loos nog steeds een werkplaats in gebruik aan de Langestraat 112. Die bedrijfsactiviteiten werden verplaatst richting hoofdvestiging, namelijk naar de Soesterweg 342 en 350. Daartoe werd het naastgelegen terrein van Machinefabriek Kuiper opgekocht dat naar Ede was vertrokken.
Het complex Soesterweg 342 bestaat nog en is momenteel in gebruik door tuinbedrijf van Rijnsoever B.V.

Verschillende spoorwegmaatschappijen legden verbindingen aan tussen de grote steden. Amersfoort begon een schakel te vormen tussen Amsterdam, Utrecht, Zwolle en Arnhem. Het eerste Van Gend & Loos bedrijfsgebouw op het emplacement dateert uit ongeveer 1890. Het toegangshek tot het complex bevond zich op de plek waar nu de Soesterweg en Pieter Pijperstraat eindigen tegen de Piet Mondriaanlaan, het stationsgebouw aan de Soesterkwartierzijde. Daar was een portierswoning met daarnaast de toegangspoort met als toenmalig adres Soesterweg 2. 

(Artikel gaat verder onder de afbeelding).

Portierswoning Soesterweg bij toegangshek. - Foto: oud-ns-amersfoort.jouwweb.nl

In grotendeels iedere stad met een treinstation werden goederen vanuit vrachttreinen door Van Gend & Loos gedistribueerd de stad en regio in, aanvankelijk met paard en wagen, later met vracht- en bestelauto’s. En ook omgekeerd: ophaaladressen in steden en dorpen naar vrachttreinen.

Ik herinner me nog dat het sorteren, sjouwen en laden van het stukgoed zeer zwaar werk was

GROOT PERSONEELSBESTAND Jarenlang zijn Amersfoortse bedrijven voor hun toe- en afleveren afhankelijk geweest van de Amersfoortse vestiging van dit bedrijf. Het werk ging met uitzondering van het weekend continu door in ploegendienst waarmee een groot personeelsbestand, voornamelijk uit Amersfoort en omstreken, zijn geld verdiende. ,,Ik werd door m’n vader begin jaren ‘70 meegenomen naar de goederenloods, omdat ik tijdelijk geen werk had. Ik herinner me nog dat het sorteren, sjouwen en laden van het stukgoed zeer zwaar werk was. Zowel aan de spoorzijde als bij de vracht- of bestelauto moest de goederenloods bijna altijd tegenover elkaar geopend zijn en de koude tocht had er vrij spel. Dan kon je misschien toch maar beter de truckchauffeur zijn of in stad of dorp de afleveraar...”

(Artikel gaat verder onder de afbeelding).

Wagens worden vanuit de goederenloods geladen met wachtende paarden er voor. - Foto: Archief Eemland

ELEKTRISCH IN 1971 Van Gend en Loos ontpopte zich meer en meer als een modern bedrijf met internationaal (container)wegvervoer en connecties met water- en luchthavens. ,,Er werden in 1971 (!) zelfs al proeven in Utrecht gedaan met een elektrische bestelauto door Van Gend & Loos. Na 60 kilometer moest de accu weer worden opgeladen. De reactie van het bedrijf destijds (en nu weer actueel): ,,Hoewel de auto twee keer zo duur is als een benzineauto, heeft hij als voordeel minder onderhoud, minder slijtage en geen luchtvervuiling.”

In 1986 werd het hele bedrijf met alle expertise opgekocht door Nedlloyd. De connectie met het spoor was toen al een aantal jaar beëindigd. Het jaar 1999 was het eindpunt van de Nederlandse Van Gend & Loos toen het onderdeel werd van Deutsche Post AG, met nog wat andere bedrijven het huidige DHL, waarvan de Amersfoortse vestiging nu op de Basicweg gevestigd is.

door Wulf van Loenen