555 jaar Onze Lieve Vrouwetoren: het boegbeeld van Amersfoort

AMERSFOORT De Onze Lieve Vrouwetoren, in de volksmond Lange Jan genoemd, hoort bij Amersfoort zoals de Dom bij Utrecht. Trots torent zij boven de stad uit en op 5 mei bestaat de toren 555 jaar. Reden voor een feestje dus. In de afgelopen jaren zijn er veel nieuwe Amersfoorters bijgekomen die de geschiedenis van de stad én de toren nog niet kennen. Voor hen en voor alle andere geïnteresseerde lezers hebben we het verhaal van de trots van de stad in een verhalenreeks opgeschreven.

door Silke Ham / Nieuwsplein33

Het verhaal van de Onze Lieve Vrouwetoren start omstreeks 1444. Amersfoort valt dan nog onder het bisdom van Utrecht. Het Bisdom van Utrecht was destijds een van de grootste en machtigste in de Nederlanden. Daar had je als stad dus helaas aan te gehoorzamen.

Vóór het jaar 1444 was het nog relatief rustig in Amersfoort. De stad zelf was nog niet bekend buiten de landsgrenzen van de Nederlanden. Tot de komst van een meisje waarover zo veel meer. Er gebeurde iets in de stad. Er zou iets veranderen. Dit was het begin van wat het Mirakel van Amersfoort wordt genoemd.

Artikel gaat verder onder de afbeelding. 

Het mirakelbeeldje afgebeeld op een schilderij. (Museum Flehite)

Het Mirakel van Amersfoort begint met een jong meisje dat ambitieuze plannen heeft om in te trekken bij het Sint-Agnieten klooster in de stad. Dit meisje was Geertje Arends, uit Nijkerk. In haar tasje zaten weinig spulletjes en ze droeg een klein Mariabeeldje van pijpaarde bij zich. Een simpel en niet al te mooi beeldje. Toen ze de stad naderde, kreeg ze ineens spijt. Was dit beeldje niet te lelijk voor zo’n indrukwekkende, katholieke stad? Ze gooide het — hup — in de gracht. En daar had het verhaal kunnen eindigen. Maar juist hier begint de magie van het Mirakel.

Enkele dagen later kreeg een dienstmeisje met de naam Margriet Albert Gijsen drie keer een visioen dat zij naar de plaats moest gaan waar het Mariabeeldje in de gracht was gegooid. Het verhaal gaat dat zij door deze visioenen erin slaagde om het beeldje te vinden, zij zag iets glinsterends liggen onder het ijs. Met een emmertje viste zij het uit de gracht en dit bleek het Mariabeeldje te zijn!

HET SCHILDERIJ 

Van Margriets vondst werd een paar jaar later een schilderij gemaakt. Onderaan het schilderij prijkt een oud-Nederlandse tekst. De tekst zegt: ‘Het jaar ons Heeren 1444 op St. Bertinusdag werd dit beeldje in het water geworpen en is op Sint-Lucasdag gevonden bij deze brouwerij.’ Deze brouwerij waar ze het in de oud-Nederlandse tekst over hebben bestaat nog steeds en is dan ook vernoemd naar het Mirakel.

Maar kijk uit, want er staat iets in het schilderij wat er niet hoort te staan. De Onze Lieve Vrouwetoren is namelijk ook afgebeeld in het schilderij. Dit is historisch gezien incorrect, de bouw van de toren begon pas na de vondst van dit beeldje. Dit fenomeen heet anachronisme – een fout waarbij iets uit een latere tijd wordt afgebeeld in een vroeger historisch moment.

HET HEILIGE MARIABEELDJE 

Nadat Margriet het beeldje uit de gracht had gevist, nam zij het mee naar huis. Toen zij thuis aankwam, gaf zij het Mariabeeldje een mooi plekje op haar nachtkastje en stak er een kaarsje bij aan. Het Mariabeeldje bleek een bijzondere gave te bevatten: de kaars brandde drie keer zo lang als alle andere kaarsen.

Nieuwsgierig, maar ook een beetje bang deelde Margriet haar verhaal. Ze nam het beeldje mee naar de biechtvader en vertelde hem over de lang brandende kaars. Hij vond dit zo speciaal dat hij het beeldje onderbracht in de Onze Lieve Vrouwekapel, een kapel die er al stond.

Wat begon als een klein wonder, zorgde voor een grote verandering: Amersfoort werd het belangrijkste bedevaartsoord boven de rivieren. De bekendheid groeide ook buiten de landsgrenzen van de Nederlanden. Duizenden pelgrims vanuit heel Europa kwamen naar de stad om het pijpaarde beeldje met eigen ogen te bewonderen en te vereren. De pelgrims stonden uren in de regen om het kleine Mariabeeldje te zien, aan te raken en misschien zelfs om het wonder ervan zelf te ervaren. De stad bloeide op door de toestroom van gelovigen.

Artikel gaat verder onder de afbeelding.

(Museum Flehite)

Bij deze reputatie als bedevaartsoord, hoorde natuurlijk ook een kerk om de titel eer aan te doen. Hier kwam de Onze Lieve Vrouwekerk- en toren in zicht. Een kerk die net als de toren altijd een belangrijk symbool van Amersfoort zou blijven. 

Mede dankzij de vele giften van deze pelgrims kon er omstreeks 1444-1445 worden begonnen aan de bouw van de Onze Lieve-Vrouwekerk, waarvan de toren nu nog steeds trots overeind staat als het boegbeeld van Amersfoort. Het is door het weinige archiefmateriaal niet zeker te zeggen, maar de bouw van de Onze Lieve Vrouwekerk zou afgebouwd zijn omstreeks 1470 of 1500.

De toren van de kerk mocht echter niet langer zijn dan de Domtoren, want de stad moest nog altijd gehoorzamen aan de machtige bisschop daar, die zei dat onze toren het niet hoger mocht zijn dan zijn eigen toren in Utrecht.

De OLV-kerk hield lang stand, maar werd uiteindelijk toch verwoest tijdens een groot ongeluk. Wonder boven wonder bleef de toren staan. Hoe de kerk verwoest werd en door wie, is te lezen in het volgende deel van deze serie en dat verschijnt morgen.

Wil je met eigen ogen zien hoe de Onze Lieve Vrouwekerk er uit zag? In museum Flehite is een 3D-maquette te bewonderen waar de Onze Lieve Vrouwekerk nog intact is. Ook is het Amersfoort uit de 16e eeuw nog compleet.

Dit artikel werd eerder gepubliceerd op de website en in de app van Nieuwsplein33. (Een journalistieke samenwerking tussen De Stad Amersfoort, De Stadsbron en RTV Utrecht.)