Kamp Amersfoort doet nog elke dag onderzoek om gevangenen hun naam terug te geven

AMERSFOORT/LEUSDEN Op zaterdag 19 april was het precies 80 jaar geleden dat Kamp Amersfoort werd bevrijd. Van 10.000 gevangenen is nog steeds niet bekend wie ze waren. Medewerkers doen nog iedere dag onderzoek, om ook die laatste namen aan de gevangenen terug te geven. Maar hoe doe je dat, 80 jaar later?

door Benthe Bronkhorst 

Op 19 april 1945 werd Kamp Amersfoort overgedragen aan het Rode Kruis en waren de gevangenen binnen het kamp vrij. Van 36.228 gevangenen weten onderzoekers inmiddels wie het waren.

Er werden gedurende de oorlog ruim 47.000 mensen gevangen gehouden. Onder hen zaten onder andere verzetsmensen, ontduikers van de Arbeitseinsatz, communisten, joden en Amerikaanse gijzelaars. ,,Wij willen van al die mensen de naam weten”, zegt hoofdonderzoeker Floris van Dijk.

Artikel gaat verder onder de afbeelding. 

Gevangenen van Kamp Amersfoort, in eigen kleding, voor een van de houten barakken na de overdracht aan het Rode Kruis in april 1945. (Nationaal Monument Kamp Amersfoort)

COMPLEET ZIJN 

Vijf jaar geleden begon hij als onderzoeker bij Nationaal Monument Kamp Amersfoort. Op dat moment waren er al enkele duizenden namen bekend. Maar de manier van onderzoek doen ging op de schop. Het werd meer gestructureerd. ,,Net als nu deden veel mensen goed onderzoek, maar het was niet altijd even gestroomlijnd.” Door structuur aan te brengen werd het voor iedereen duidelijker wat er moest gebeuren.

In eerste instantie begon het onderzoek bij het archief van het kamp. Maar zoals bij veel oude werk- of vernietigingskampen hebben de Duitsers ook in Amersfoort het grootste deel van de administratie vernietigd. ,,Het is in een grote put verbrand.”

Met de documenten die er nog wel waren, is het eerste deel van de puzzel gelegd. Zo waren er nog een aantal registratiekaarten intact. Daarna zijn onderzoekers verdergegaan met andere waardevolle documenten. ,,Denk aan transportlijsten, politierapporten, naoorlogse processen of mémoires van gevangenen.” Ook konden nog levende oud-gevangenen wat vertellen. ,,De laatste jaren is die groep heel klein geworden”, zegt Floris. 

UREN DOOR ARCHIEVEN SPITTEN 

Het onderzoek is monnikenwerk. Floris en zijn collega’s pluizen de Nederlandse archieven helemaal door. Regelmatig wordt er een uitstapje gemaakt naar het buitenland. Duizenden gevangenen zijn gedeporteerd naar 177 verschillende bestemmingen. ,,Die archieven bekijken we ook”, legt Floris uit. Daar duiken soms namen op van gevangenen die vanuit Amersfoort kwamen. ,,Vanaf daar ga je verder zoeken.”

Floris is niet de enige die dat doet. Het onderzoeksteam bestaat uit een vaste kern van twaalf mensen. Allemaal willen ze dat er zoveel mogelijk details over het kamp bekend worden. ,,Het is belangrijk dat we weten wat hier is gebeurd en met wie”, zegt Pierre. De oud-politie man is als vrijwilliger nog elke week uren bezig met onderzoek.

Soms vinden nabestaanden op zolder een doosje van opa, met daarin spullen die bewijzen dat hij hier heeft gezeten

Als er een naam opduikt, proberen ze het plaatje zo compleet mogelijk te maken. ,,Je wilt voor nabestaanden een zo compleet mogelijk beeld schetsen”, zegt hij. ,,Hoe is iemand in het kamp terechtgekomen en wat is er daarna met iemand gebeurd?”

DOOS OP ZOLDER  

Soms vinden ze maanden niks, maar één document kan ineens veel namen opleveren. ,,Dan vinden we een brief van een oud-gevangene, die namen van medegevangenen noemt”, zegt Pierre. Hij noemt het ‘kleine gelukjes’, maar ,,daarmee ben je ongelofelijk blij.” Hoewel het onderzoek nog steeds veel oplevert, wordt het vinden van de laatste namen een grote uitdaging.

De doos op zolder kan dan hét puzzelstukje zijn dat onderzoekers nodig hebben. Steeds vaker krijgt het Kamp giften. ,,Soms vinden nabestaanden op zolder een doosje van opa, met daarin spullen die bewijzen dat hij hier heeft gezeten”, zegt Floris. Brieven of dagboeken van oud-gevangenen zijn heel belangrijk, omdat ze vaak ook namen van medegevangenen noemen.

Artikel gaat verder onder de afbeelding. 

Een groep joodse dwangarbeiders die rond middaguur terugkeert in Kamp Amersfoort (winter 1941/42). (Nationaal Monument Kamp Amersfoort)

,,Zeker bij de jongens die zijn opgepakt bij de grote razzia’s heb je dat soort stappen nodig”, zegt Pierre. Bij een razzia werd een grote groep mannen in één keer opgepakt. Dat was gericht op jonge mannen, om ze als dwangarbeider in te kunnen zetten in Duitsland. Er werd slecht bijgehouden wie er werden opgepakt. ,,Het is heel lastig om dat uit te pluizen.” 

ANONIEME LIJKEN  

Van één groep vrezen onderzoekers dat het bijna onmogelijk is om er achter te komen wie de gevangenen waren. Dat zijn de anonieme oorlogslijken. Rondom het kamp vonden veel executies plaats. ,,Aan het eind van de straat is een massagraf met joden gevonden”, zegt Floris. Zij zijn zonder welke informatie dan ook begraven. 

Hetzelfde geldt voor de Sovjet-soldaten die in Amersfoort zijn omgebracht. Na 80 jaar is nog steeds niet duidelijk wie deze mensen waren. ,,De enige manier om er achter te komen wie deze mensen waren is met DNA van nabestaanden.” 

Dit artikel werd eerder gepubliceerd op de website en in de app van Nieuwsplein33. (Een journalistieke samenwerking tussen De Stad Amersfoort, De Stadsbron en RTV Utrecht.)