Hoe kansrijk is rechtszaak over burgerraad? Eerste experimenten dateren van 2014

AMERSFOORT  Wie bedacht het plan van de Burgerraad? Denktank Sociaal & Groen claimt dat de gemeente Amersfoort het idee gestolen heeft en begint een rechtszaak. Maar de eerste plannen voor zo’n raad dateren al voor de komst van Sociaal & Groen.

door Siem Eikelenboom

Steeds vaker laten inwoners de politiek links liggen. Ze vinden dat het bestuur te ver van hen af staat en niet naar de burgers luistert, ook al komen die met constructieve plannen en oplossingen. Dat moet anders, dacht Amersfoorter, kunstenaar en onderzoeker Harmen Zijp.

Hoe wist hij nog niet, maar in 2013 stuitte hij op het essay Tegen Verkiezingen van de Vlaamse auteur David van Reybrouck. Daarin pleit hij voor een vorm van publieke besluitvorming, gebaseerd op loting. Gewone mensen, die via loting zijn geworven, denken buiten en naast de politiek mee over onderwerpen die iedereen aangaan.

In 2014 experimenteerde de gemeente Amersfoort met de G1000, een groep van bijna 500 Amersfoorters die bespraken wat zij belangrijk vonden. De resultaten werden in september dat jaar aan de gemeenteraad gepresenteerd. ,,Een bijeenkomst van burgers die alleen een onderwerp mogen aandragen of een vrijblijvend advies geven , verschilt niet wezenlijk van participatieprojecten. En die leiden regelmatig tot teleurstelling bij deelnemers over de impact ervan”, zegt Zijp.

In datzelfde jaar vormde Zijp een werkgroep die haar eerste ideeën op 21 april 2015 aan de gemeenteraad presenteerde. Daarin zaten ook mensen die bij G1000 waren betrokken en dus al ervaring met burgerparticipatie hadden opgedaan.

Wat is Sociaal & Groen?
De denktank Sociaal & Groen daagt de gemeente Amersfoort voor de rechter. De groep van voornamelijk wetenschappers en schrijvers, stelt dat de gemeente plagiaat en diefstal heeft gepleegd met de naam Burgerraad. Die zou een kopie zijn van een model dat eigendom is van Sociaal & Groen. Sociaal & Groen is een progressieve maatschappelijk-politieke denktank die stelt dat bestuur en politiek echt moeten vernieuwen.

Een tweede presentatie volgde een kleine twee jaar later. Hierna viel het debat stil. Het redden van broedplaats en onderzoeksplek De War en de verkoop van het pand Warner Jenkinson, namen al zijn tijd in beslag. Ook daar is Zijp initiatiefnemer en aanjager van.

INITIATIEFGROEP

Pas eind 2020 kwamen de gesprekken over een permanente gelote burgerraad weer op gang. Er ontstond een initiatiefgroep die in 2021 gesprekken voerde met zowel ambtenaren als leden van de gemeenteraad.

Om voor iedereen in begrijpelijke taal duidelijk te maken wat een gelote burgerraad is en hoe het proces werkt, schreef Zijp met vier anderen een boekje dat hij op 28 juni 2022 tijdens een ronde tafelgesprek aan de raad presenteerde.

Na een uitleg over de werking van de lokale democratie, gaat hij in op de burgerraad die bestaat uit drie werkgroepen. De agendawerkgroep van 72 mensen verzamelt ‘vraagstukken’, die iedere burger kan indienen.

Uit die vraagstukken wordt een selectie gemaakt die wordt voorgelegd aan een discussiewerkgroep. Die maakt een plan dat wordt voorgelegd aan de besluitwerkgroep. Die bestaat uit 144 gelote inwoners. Het plan met de meeste stemmen wordt voorgelegd aan het college van B en W. Elk jaar hebben inwoners kans om voor een van de werkgroepen te worden ingeloot.

GEMEENTEWET

Zijp had het liefst gezien dat de door de burgerraad aangedragen plannen verplicht zouden worden overgenomen door het college. ,,Maar dat mag niet volgens de Gemeentewet waarin staat dat alleen de gemeenteraad besluiten mag nemen. Nu ligt er de afspraak dat de raad met echt zwaarwegende argumenten moet aanvoeren om een plan af te keuren.”

Een gedetailleerd plan voor de Burgerraad werd 20 december 2022 gepresenteerd waarna er volgens Zijp steeds meer raadsleden aanschoven bij een gezamenlijke werkgroep die een plan van aanpak maakte.

Eind maart 2025 begint de eerste gelote Burgerraad die bestaat uit 54 inwoners, minder dan in het oorspronkelijke plan stond. Het is een proef die drie jaar duurt. Als het initiatief goed bevalt wil de gemeente vanaf 2028 een permanente gelote Burgerraad aanstellen. Als mede-initiatiefnemer zit Zijp in een proceduregroep die toezicht houdt op het hele proces en de afloop evalueert.Het eerste onderwerp - hoe komen we in Amersfoort tot minder afval? - is door de gemeenteraad gekozen. De volgende twee onderwerpen moeten van inwoners komen. De loting voor die eerste Burgerraad is inmiddels begonnen.

‘HET IDEE IS NIET UNIEK’ 

De gemeente stelt nadrukkelijk dat het idee afkomstig is van een burgerinitiatief en verwijst naar geloteburgerraad.nl van initiator Harmen Zijp. Tegen Nieuwsplein33 zegt Zijp dat hij al die jaren dat hij met zijn plannen bezig was nog nooit van de denktank Sociaal & Groen heeft gehoord. Hij benadrukt dat het idee van een Burgerraad of hoe je het ook wilt noemen, niet uniek is: ,,Ook wij hebben ons gebaseerd op ideeën van anderen en op buitenlandse voorbeelden, zoals een initiatief in het Belgische Eupen.”

Sociaal & Groen stelt dat het idee van de Burgerraad gestolen is. Voorzitter Wim Lanfermeijer zegt dat de gemeente al vanaf 2021 uitgebreid is geïnformeerd over hun ‘unieke model’ van de Burgerkamer/Derde Kamer. Omdat tot nu toe in Nederland alle experimenten met burgerraden waren mislukt, ontwikkelde Sociaal & Groen naar eigen zeggen een plan dat wel werkt. De Burgerraad, zoals de gemeente Amersfoort die onlangs presenteerde, zou op acht wezenlijke kenmerken overeenkomen met het model van Sociaal & Groen.

‘VERBIJSTERD’

De eerste Burgerraad kent een lange geschiedenis waarin het burgerinitiatief van Harmen Zijp en consorten een belangrijke rol heeft gespeeld. Sociaal & Groen claimt ook een belangrijke rol. Voorzitter Wim Lanfermeijer stuurde Nieuwsplein33 een uitgebreid overzicht van alle contacten die hij vanaf de zomer 2021 met raadsleden, wethouders, burgemeester en ambtenaren had. Lanfermeijer zegt dat hij ‘verbijsterd’ was toen de gemeente op 13 januari jl. de oprichting van de Burgerkamer naar buiten bracht. Hij noemt het plan plagiaat en schending van intellectueel eigendom.

Omdat burgemeester Bolsius drie verzoeken van Sociaal & Groen om de zaak samen op te lossen, volgens Lanfermeijer naast zich neer heeft gelegd, is Sociaal & Groen naar de rechter gestapt. Die zal moeten oordelen of de denktank inderdaad de geestelijk vader is van de Burgerkamer. 

Dit bericht werd eerder gepubliceerd op de website en in de app van Nieuwsplein33. (Een journalistieke samenwerking tussen De Stad Amersfoort, De Stadsbron en RTV Utrecht.)