Heftige discussie tijdens avond over kerk en slavernij: ‘We moeten elkaar niet voor de gek houden’

AMERSFOORT Historicus George Harinck hield dinsdagavond in Amersfoort een lezing over de rol van de protestantse kerk in het slavernijverleden. Hij kreeg het zwaar te verduren tijdens de discussie die daarop volgde. ,,De één is al verder dan de ander”, constateerde de gespreksleider. 

door Esther Postema 

,,Wat een heftigheid allemaal”, verzuchtte een toehoorster tegen het einde van de avond, nadat de insprekers voor haar vooral kritische geluiden hadden geuit. Dat ook witte mensen zich bezighouden met het slavernijverleden ziet zij (zelf nazaat van tot slaaf gemaakten) als iets positiefs, en George Harinck ervoer ze als ‘begeisterd’. ,,Hij gebruikt misschien niet de juiste woorden, maar hij doet het met een goede intentie.” 

De avond was dan ook in positieve sfeer begonnen, in een goed gevulde Xaveriuskerk aan ‘t Zand. In het kader van het huidige herdenkingsjaar voor de slavernij was George Harinck uitgenodigd om te vertellen over een grootschalig onderzoek waaraan hij leiding geeft, naar de rol van kerken in de slavernij. ,,Slavernij is niet langer iets van ver weg, maar iets dat in ons bewustzijn zit”, stelde initiatiefnemer Zuwena Venhuis vast.

Hij gebruikt misschien niet de juiste woorden, maar hij doet het met een goede intentie

HELENDE GESPREKKEN

Harinck hecht veel waarde aan gesprekken over dit verleden, vertelde hij. Want die zijn belangrijk voor heling. Maar in de loop van de avond leek het alsof hij toch niet helemaal was voorbereid op de emoties die bij de nakomelingen van tot slaaf gemaakten leven.

Ter introductie van zijn betoog stond hij uitgebreid stil bij een schilderij waarop een predikant in Oosterse dracht was afgebeeld. ,,En als je dan langer kijkt, zie je op de achtergrond een gekleurde man met ontbloot bovenlijf.” Hoe was hij in Nederland gekomen, vroeg Harinck zich af. ,,In dienst van de predikant? Als slaaf? Of was hij juist door de predikant vrijgekocht?” Een oordeel velde hij niet, hij stelde alleen vragen. Toch wekte het schilderij de onmiskenbare indruk van ongelijkheid en afhankelijkheid.

,,Ik vind het een romantisch plaatje”, merkte iemand na de lezing op. ,,We moeten elkaar niet voor de gek houden. Ik voel de pijn van mijn voorouders.” Dat Harinck vervolgens uitlegde dat het schilderij niet afkomstig was uit de Romantiek maar uit de periode daarvóór, geeft aardig weer hoe er soms langs elkaar heen werd gepraat.

HET VERLEDEN IS EEN ANDER LAND

Terwijl Harinck nog aan het begin lijkt te staan van een onderzoek naar de rol die de kerk speelde in de slavernij – en daar zeker interessante feiten over wist te noemen – is de uitkomst voor een deel van zijn publiek al helder. Ook gespreksleider Nicole Terborg kende die rol naar eigen zeggen al lang.

Soms was een leven in slavernij een zegen, want buiten de plantage was men vogelvrij

Vanuit de zaal kwam de vraag naar een moreel oordeel, maar dat moet je van een historicus niet verwachten, of in elk geval niet van deze. ,,Het verleden is een ander land, waar men anders denkt en anders doet”, citeerde Harinck een beroemde vakgenoot. De historicus moet dingen proberen te begrijpen die hij vanuit het hedendaags perspectief af zou keuren.

Zeker, dat de kerk een kwalijke rol heeft gespeeld staat buiten kijf, dat er mogelijk dominees waren die slaven bezaten is een kwalijke zaak. Maar hoe groot de rol van de kerk nu eigenlijk is geweest, daarover durft hij nog geen uitspraken te doen, en de gruwelijke details liet hij achterwege. Zijn betoog maakte daardoor een onvolledige indruk.

Vooral één opmerking deed de gemoederen hoog oplopen: ,,Soms was een leven in slavernij een zegen, want buiten de plantage was men vogelvrij.” Een zegen? ,,Een zegen is iets dat alléén maar goed is”, reageerde een toehoorder. Niet iets dat je over welke vorm van slavernij dan ook kunt zeggen dus. Over het feit dat die uitspraak werd onderbouwd met het 19de-eeuwse werk ‘De hut van Oom Tom’ werden diverse wenkbrauwen gefronst. 

DE VLOEK VAN CHAM

Nog altijd werkt het verleden door, en ook dat verdient aandacht, aldus publiek en presentator. Een aanwezige vertelde dat haar kleinzoon van 17 een paar maanden geleden bedremmeld thuiskwam uit school. Een docent had verteld over de vloek van Cham, een Bijbelverhaal waarmee christenen ooit de uitbuiting van zwarten rechtvaardigden.

De docent leek die lezing niet bepaald af te keuren. ,,Ik zou aangifte doen van discriminatie”, adviseerde George Harinck, maar de docent in kwestie is intussen met zwangerschapsverlof.

Dat de avond meer emoties had losgemaakt dan verwacht, daarover waren de meesten het na afloop eens. Toch werd er in een harmonieuze sfeer nagepraat. Naar goed Creools gebruik onder het genot van lekkere hapjes.

Dit artikel kwam tot stand met hulp van Nieuwsplein33, een samenwerking tussen De Stad Amersfoort, De Stadsbron en RTV Utrecht.