Vier taken voor het omgaan met verlies

‘Rouw verwerken gaat niet, je kunt hooguit je verdriet overleven.’ Wijze woorden van Prof. dr. em. Manu Keirse, een autoriteit op het gebied van rouw en verlies. Hij houdt zich al meer dan vijftig jaar met deze onderwerpen bezig en weet: rouwen is een kwestie van hard werken. ,,Bij iedereen ziet het omgaan met rouw en verlies er anders uit.”

Keirse is klinisch psycholoog en doctor in de geneeskunde. Van zijn boeken zijn meer dan 500 duizend exemplaren verkocht. Hoe raakte hij geïnteresseerd in rouw en verdriet? ,,Ik begon in 1969 met werken in de gezondheidszorg. Het viel me op dat zowel het zorgpersoneel als de familie van ongeneeslijk zieken of stervenden het liefst de ‘slecht nieuws gesprekken’ meden. Tijdens mijn studie deed ik vrijwilligerswerk op de oncologische afdeling. Ik werd door de verpleegkundigen vooral gevraagd om naast het bed te zitten van de mensen die bang en alleen waren. Daar merkte hoeveel troost ik kon bieden, hoe belangrijk het was om de mensen te steunen.” Keirse besloot zich daarom te specialiseren in rouw en het voeren van slecht nieuwsgesprekken.

VIER TAKEN

Hij heeft zich in de loop der jaren verdiept in het rouwproces en heeft daarin vier taken geïdentificeerd. Voor iedereen ziet rouwen er anders uit, maar iedereen moet dezelfde vier taken aangaan, om te kunnen leven met het verlies. ,,Hoe langer men het verdriet wegduwt en deze weigert om onder ogen te zien, hoe langer de rouw duurt.” Overigens geldt dat men verlies nooit helemaal te boven komt. ,,Een ouder die een kind verliest zal dat verlies altijd blijven voelen.”

Voor alle taken geldt dat het om arbeid gaat, het is kwestie van actief met het rouwen bezig zijn. De eerste rouwtaak is het onder ogen zien van de realiteit, het beseffen van de werkelijkheid. ,,Dit is een moeilijke taak, die een hele tijd kan duren. Nabestaanden denken vaak de overledene nog te zien, ruiken, voelen of te horen. Dat maakt het moeilijk om te realiseren dat de ander er echt niet meer is. Daarom is het belangrijk om nabestaanden van correcte informatie te voorzien. Deze informatie moet men een aantal keer herhalen, zodat men de informatie ook op kan nemen. Daarbij is het belangrijk om nabestaanden hun verhaal te laten vertellen, net zolang als ze daar behoefte aan hebben.” Het afscheid nemen van de overledene kan helpen bij het onder ogen zien van de realiteit. ,,In het verleden werden stilgeboren kinderen in een doek gewikkeld en weggehaald bij de ouders, zonder dat deze het kind zagen. Zij bleven hierdoor met vragen zitten. Ook jaren later. Het vasthouden van het stilgeboren kind is een belangrijk onderdeel van het afscheid.”

PIJN ERVAREN

De tweede rouwtaak is de pijn van het verlies ervaren. ,,Het gaat erom het verdriet niet weg te stoppen, maar te ondergaan. Dat kan zelfs leiden tot lichamelijke pijn, zoals pijnscheuten door het lichaam. Het omgaan met verdriet is heel vermoeiend en kan ook het concentratievermogen beïnvloeden. Naast de lichamelijke pijn, is er emotionele pijn.” Bij het rouwen komt niet alleen verdriet kijken, maar legio emoties, zoals boosheid, schaamte of schuldgevoelens. ,,Voor deze emoties is niet altijd ruimte, maar men moet deze niet opkroppen. Kinderen begrijpen pijn wat dat betreft beter: wanneer ze hun knie stoten aan de tafel, zeggen ze: ‘Stomme tafel!’ Prikkelbaarheid en boosheid horen bij het verdriet. Voor mensen in de directe omgeving van de nabestaanden kan het lastig zijn om daarmee om te gaan, maar accepteer het. Het hoort bij het proces.” Keirse heeft nog een tip voor de omgeving: ,,Blijf het onderwerp aankaarten, ga het verlies niet uit de weg.”

VERHAAL VERTELLEN

Je aanpassen aan de wereld met verlies is de derde rouwtaak. Ook dit is een uitdagende opdracht. Zonder man of vrouw is de wereld niet meer hetzelfde. De weduwe of weduwnaar moet bijvoorbeeld de taken overnemen van diens man of vrouw. De kerstviering is nooit meer hetzelfde zonder ouders. Het vraagt om een andere invulling. Men moet het leven weer aangaan, deze taken overnemen. ,,Help nabestaanden hierbij door hen de ruimte te geven om hun verhaal te vertellen.”

GENIETEN

Bij de vierde taak gaat men leren om te genieten van het leven. ,,Een moeilijke stap, die men soms vanwege angst of schuldgevoelens niet zet. Het lukt niet iedereen om verder te leven, om het leven opnieuw te omarmen. Belangrijk bij deze taak is het levendig bewaren van herinneringen. Deel mooie herinneringen die je hebt aan de overledene, geef nabestaanden de ruimte om over hun geliefden te praten. Als men niet wil, forceer het dan niet, maar omring diegene met warmte.”

Niet alleen de dood van een geliefde kan overigens leiden tot rouwgevoelens. ,,Dat kan ook te maken hebben met bijvoorbeeld het verliezen van een baan, een verbroken relatie of het krijgen van een chronische ziekte. Allerlei zaken die te maken hebben met verlies, op welk vlak dan ook, kunnen leiden tot rouw.” Om die zaken een plek te geven, en door te gaan met het leven, moet je aan de slag met dezelfde vier taken.

VREDIG

De dood was vroeger veel dichterbij, tegenwoordig houden we de dood het liefst op afstand. ,,In onze maatschappij leren we niet goed om te gaan met verlies en al helemaal niet met de dood. De dood is uit de huiskamer verdwenen en hangt als een mistgordijn om het leven. Je kunt tegenwoordig dertig, veertig of zelfs vijftig worden voor je het eerst geconfronteerd wordt met de dood in je eigen omgeving. Op tv zie je dagelijks beelden van de meest gewelddadige vormen van de dood. Terwijl dat niet zo hoeft te zijn: als je naast iemands sterfbed zit, diens hand vasthoudt en de ander voelt wegglijden is dat een heel vredige manier om te sterven.”

Manu Keirse schreef een groot aantal boeken, waarvan ‘Helpen bij Verlies en Verdriet’ en ‘Vingerafdruk van Verdriet’ de bekendste zijn. Het zijn boeken die verhalen over rouw en het omgaan met verlies en verdriet, die zowel voor nabestaanden, hulpverleners als mensen die de dood zien naderen tot steun en hulp kunnen zijn. De boeken zijn verkrijgbaar bij de (online) boekhandel.