Hernieuwde aandacht voor slachtoffers kamp Neuengamme is vorm van erkenning

LEUSDEN Als het bedoeling van de organisatie en de gemeente was om met de reis naar het voormalige concentratiekamp Neuengamme de aandacht te vestigen op het onnoemelijke leed dat een aantal streekgenoten en hun achtergebleven familieleden doormaakte, dan mag die missie glansrijk geslaagd worden genoemd.

door Daan Bleuel

Hoewel het getalsmatig om een beperkte groep bewoners van het grondgebied van de huidige gemeente Leusden ging (zo’n 37), bleef de impact ervan op de gevangenen en hun achtergebleven familieleden tot nu toe grotendeels voor het oog van de wereld verborgen. 

De indrukwekkende reis -tot in de puntjes georganiseerd door Achtervelder Henri Schouten, zijn vrouw Mirjam en de Leusdense geschiedkundige José Huurdeman- was een vorm van erkenning voor de pijn die de Tweede Wereldoorlog ook op Leusdens grondgebied veroorzaakte.

BEZOEK

Het bezoek dat de Leusdense delegatie bracht aan het concentratiekamp Neuengamme bij Hamburg en het zogeheten buitenkamp Wöbbelin heeft zijn uitwerking op de in totaal meer dan 70 deelnemers niet gemist; de ontberingen die de groep dwangarbeiders uit de huidige gemeente Leusden -en waarvan niemand terugkeerde- moest doorstaan, werden in volle omvang voelbaar. 

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

Burgemeester Bouwmeester legt met Joke van de Steeg-Van Vliet, kleindochter van Jacob Veerman, een krans tijdens de herdenking van het vergissingsbombardement op de Cap Arcona. - foto: Daan Bleuel

Daarnaast zette de herdenking -praktisch op het strand van de Oostzee- de verschrikkingen die gevangenen op transport moesten doormaken, nog eens helder op het netvlies. Geallieerde bommenwerpers namen een aantal passagiersschepen (waaronder de Cap Arcona)  in de Lübeckerbocht onder vuur, in de veronderstelling met vluchtende soldaten te maken te hebben. Het bleek te gaan om gevangenen -onder meer uit Neuengamme- die in de ruimen als ratten in de val zaten. Daarbij kwam ook Jacob Veerman uit Achterveld om het leven.

‘VERNICHTUNG DURCH ARBEIT´ 

De geschiedenis werd voelbaar gemaakt door de vaak sobere, maar heldere informatieborden in de kampen. Maar ook door de vele toespraken tijdens de talrijke herdenkingen die het Leusdense reisgezelschap meemaakte en waarin het rampzalige lot van de dwangarbeiders in diverse toonaarden werd bezongen. 

Toespraken waarin meer dan eens werd gesproken over ‘Vernichtung durch Arbeit’, vernietiging door arbeid. Hoewel historici nog steeds twisten over de vraag of de Nazi’s ‘Vernichtung durch Arbeit’ doelbewust en systematisch inzetten als instrument om van ongewenste elementen af te komen, was de uitwerking niet minder desastreus. 

‘OORDEN VAN VERSCHRIKKING’

Van de circa 106.000 gevangenen (niet alleen Joden, maar ook verzetsstrijders en andere politieke gevangenen, homoseksuelen, bevolkingsgroepen als Sinti en Roma en misdadigers) die in Neuengamme of één van talloze buitenkampen werden ondergebracht, kwam naar schatting ruim de helft (zo’n 55.000) om het leven. En dan was Neuengamme als het om aantallen gevangenen gaat voor Nazi-Duitse begrippen nog relatief klein.

,,Neuengamme en Wöbbelin waren oorden van verschrikking’’, zei burgemeester Bouwmeester kort na aankomst in het voormalig Oost-Duitse dorp Wöbbelin. Het gezelschap arriveerde er op 1 mei in de loop van de middag bij een lieflijk ogend parkje in het dorp. Daar werden in de laatste maanden van de oorlog honderden lichamen van omgekomen gevangenen in massagraven bijgezet.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

Entree van de plek in Wöbbelin waar veel omgekomen gevangenen zijn begraven. foto: Daan Bleuel

LAATSTE RUSTPLAATS

Dorpsbewoners ontfermen zich nu liefdevol en met respect voor de geschiedenis over de plek waar vele dwangarbeiders en andere gevangenen een laatste rustplaats vonden. Hun ouders en grootouders werden nog gedwongen mee te helpen de lijken te begraven. Een sobere plaquette aan de rand van het parkje herinnert aan de gruwelijke geschiedenis. Eenvoudige, vierkante natuurstenen markeren in een strak ritme de plekken waar stoffelijke resten werden teruggevonden. 

,,Deze plek op zo’n 525 kilometer afstand is onlosmakelijk verbonden met Leusden, Achterveld en Stoutenburg’’, aldus Bouwmeester in zijn eerste publieke optreden na maandenlange afwezigheid. ,,Daarom zijn we hier naartoe gereisd met verschillende generaties nabestaanden en met onze jeugdburgemeester. Zo verbinden we verleden, heden en de toekomst.’’ 

NAARGEESTIGE SFEER

Op de begraafplaats in Wöbbelin ontmoette het reisgezelschap plaatsgenote Marion Jager. Zij legde daar een rode roos bij de eenvoudige baksteen waarin de naam van haar omgekomen grootvader staat gekerfd: Franciscus Cornelis H. van Viersen. Haar opa behoorde níet tot de 37 mensen waarvoor de Leusdense delegatie naar Noord-Duitsland was afgereisd. Vanwege het simpele feit dat hij hier niet woonde. Hij werd er ook niet opgepakt. Maar zijn lot was niet anders dan dat van de anderen. En ook hij zou nooit terugkeren.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

De Leusdense Marion Jager legt een rode roos bij de steen met de naam van haar grootvader. foto: Daan Bleuel

De volgende dag was in Wöbbelin de naargeestige sfeer op de plek waar bijna 80 jaar geleden het kamp was gelegen, nog haast tastbaar. Terwijl de zon haast schaamteloos scheen aan het begin van een wolkenloze voorjaarsdag, hing tussen de talrijke berkenbomen het leed als een onzichtbare sluier tussen de twijgen waaraan de frisgroene blaadjes zojuist optimistisch aan een nieuw groeiseizoen waren begonnen. Leed, dat nog zo goed voelbaar was dat het niet alleen de familieleden van omgekomen gevangenen tot tranen toe beroerde. 

HET KWADE GAT

Daar vertelde Suus Kooijman ten overstaan van het talrijke, internationale publiek het tragische familieverhaal dat zich afspeelde op boerderij Het Kwade Gat aan de Hessenweg in Stoutenburg (nabij de Stoutenburgerlaan). Bij een overval van de Duitse Sicherheitsdienst -op 29 december 1944- verloren haar opa Cees van Burgsteden en zijn zoon Jan het leven bij een schietpartij op het erf. De inval had te maken met het vermoeden dat de boerderij een centrale rol in verzetsactiviteiten speelde. 

Het bleef niet bij het doodgeschoten tweetal; zes anderen -waaronder de tweede zoon Manus, maar ook een knecht, buurjongens en onderduikers- werden opgepakt, gevangen gezet en later afgevoerd naar Neuengamme en Wöbbelin. Niemand keerde terug, waarna de overgebleven vrouwen -sterk en veerkrachtig- het zware werk op de boerderij zelf voortzetten.

HERDENKINGSDIENST

Kooijman vertelde het verhaal tijdens een oecumenische dienst, waar de bevrijding van het kamp Wöbbelin -op 2 mei 1945- herdacht werd. De dienst werd onder meer geleid door protestanten en katholieken, maar ook door een rabbijn. 

Naast Suus Kooijman voerde Manuela Schwesig het woord. Zij is minister-president van de Duitse deelstaat Mecklenburg-Vorpommern, waartoe Wöbbelin behoort. Schwesig herinnerde haar gehoor aan het feit dat de jongste gevangene van het kamp net 9 jaar oud was. ,,Iets ouder dan mijn eigen kind nu’’, liet ze daar met gebroken stem op volgen. 

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

De Minister-president van de Duitse deelstaat Mecklenburg-Vorpommern, Manuela Schwesig, in gesprek met burgemeester Bouwmeester en jeugdburgemeester Eline Voorburg. foto: Daan Bleuel

FILMVERSLAG

Bij aankomst bij het voormalige concentratiekamp ‘Neuengamme’ hadden de makers van een filmverslag van de reis vooral oog voor raadslid Wim van Ginkel. De kleinzoon van Jan van Ginkel zette voor het eerst voet op de plek waar zijn grootvader bijna tachtig jaar geleden stierf.

Omdat de officiële viering van de bevrijding van het reusachtige kamp (zo’n 57 hectare groot) op vrijdag 3 mei -in aanwezigheid van landelijke hoogwaardigheidsbekleders- voor de groep uit Leusden te laat kwam, wilde de directeur van de ‘KZ Gedenkstätte Neuengamme’, Oliver von Wrochem, het Leusdense gezelschap een dag eerder voor een eenvoudige herdenkingsplechtigheid ontvangen. 

ONTMENSELIJKING

,,Ik ben geboren in 1972 en ik behoor tot de gelukkigen die kunnen stellen van na de oorlog te zijn. Dat wil ik heel graag zo houden’’, zei burgemeester Bouwmeester bij die gelegenheid. ,,Tegelijkertijd is er het besef dat de scheidslijn tussen vrede en oorlog fragiel is.’’

Hij wees op de werkwijze van de Nazi’s die bewust gericht was op dehumanisering, ontmenselijking. ,,Bij aankomst moesten de gevangenen hun persoonlijke bezittingen afgeven. Hun lichaamshaar werd afgeschoren en men kreeg een nummer op een zinken plaatje om de nek. Vervolgens wachtte hen het lot van vernietiging door arbeid.’’

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

Interieur van één van de kolossale fabriekshallen van de steenfabriek op het terrein van Neuengamme. foto: Daan Bleuel

MANHATTAN AAN DE ELBE

Volgens Bouwmeester is het voor een gezonde samenleving essentieel dat niemand als ‘anders’ wordt bestempeld. Of dat niemand wordt buitengesloten. ,,Vrede begint bij het elkaar zien als mens’’, citeerde Bouwmeester de Unesco (de organisatie van de Verenigde Naties voor onderwijs, wetenschap en cultuur).

Op het terrein van Neuengamme staan nog steeds de gebouwen van een kolossale steenfabriek waar het bakstenen basismateriaal werd vervaardigd voor de megalomane bouwplannen die Hitler voor het nabijgelegen Hamburg had. De Hanzestad moest een soort Manhattan aan de Elbe worden.

DIENSTWONING

Elders op het terrein werkten dwangarbeiders aan de fabricage van wapens van fabrikant Walther (dezelfde producent die nu nog de dienstwapens van de Nederlandse politie levert). Verder werden er een haven en een kanaalverbinding met de rivier de Elbe uitgegraven. 

Centraal op het terrein staat nog steeds de dienstwoning van de kampcommandant die er met zijn gezin -temidden van de sadistische gruwelijkheden die de gevangenen ondergingen- een burgerlijk leven op nahield. 

Burgemeester Bouwmeester: ,,Het is belangrijk dat we de verhalen blijven vertellen.’’ foto: Daan Bleuel

‘VERHALEN BLIJVEN VERTELLEN’

,,Hoe krijgen regimes en machthebbers het voor elkaar dat mensen elkaar zo gaan haten? Hoe is het mogelijk dat mensen elkaar niet meer zien als mens?’’, vroeg burgemeester Bouwmeester zich vertwijfeld af. 

Bouwmeester: ,,Denken in goed en kwaad maakt de complexiteit van een oorlog overzichtelijk. Maar het doet geen recht aan het leed wat een oorlog veroorzaakt in het leven van gewone mensen. Daarom is het belangrijk dat we de verhalen blijven vertellen. Blijven delen; generatie op generatie.’’

‘NOOIT MEER OORLOG’

,,Samen herdenken wij de slachtoffers van die gruwelijke oorlog. Dat doen wij in het besef dat we alleen samen morgen beter kunnen maken dan gisteren’’, aldus Bouwmeester: ,,Nooit meer oorlog spraken we af in 1945 in hotel De Wereld in Wageningen. Samen nemen wij onze verantwoordelijkheid voor die afspraak.’’

Meer over Neuengamme

Andere media berichtten de afgelopen dagen ook over de reis naar Neuengamme. Hieronder zijn links naar die publicaties te vinden

RTV Utrecht

https://www.rtvutrecht.nl/nieuws/3730593/bus-vol-leusdenaren-zoekt-in-neuengamme-naar-antwoorden-we-weten-niet-echt-hoe-het-binnen-was

https://www.rtvutrecht.nl/nieuws/3731234/duits-dorp-ontvangt-leusdense-nabestaanden-met-open-armen

https://www.rtvutrecht.nl/nieuws/3732075/kleindochter-van-verzetsman-jacob-veerman-herdenkt-haar-opa-in-neuengamme-een-reis-in-zijn-voetsporen

Nieuwsplein33

https://www.nieuwsplein33.nl/nieuws/3730735/angelique-legt-vandaag-een-krans-voor-haar-opa-in-voormalig-kamp-wobbelin

https://www.nieuwsplein33.nl/nieuws/3731612/het-kwaad-en-de-hoop-ontmoeten-elkaar-op-schuldige-grond

https://www.nieuwsplein33.nl/nieuws/3732056/vlog-met-indrukken-uit-neuengamme-de-slotdag

Leusder Krant

https://www.leusderkrant.nl/lokaal/maatschappelijk/1024584/reis-naar-neuengamme-zet-de-focus-op-onderbelicht-facet-van-d

https://www.leusderkrant.nl/lokaal/overig/1025840/subsidie-voor-documentaire-over-reis-met-nabestaanden-naar-vo