COLUMN
2 november 2021 om 09:30Oversteken
Al een kleine duizend jaar heet onze stad Amersfoort. Een belangrijke plek, de voorde, een doorwaadbare plaats aan de rivier de Eem. Nu belangrijk als afwatering voor het Gelderse achterland. Heerlijke plaats om te spelevaren. Mooi om langs te fietsen, wandelen of skeeleren. Maar een rivier kan ook nog iets anders doen: zij kan je dwingen na te denken over wat het betekent over te steken. Vragen als: ‘kán ik oversteken?', 'hoe gevaarlijk is dat?', 'zal ik het halen?', 'wil ik eigenlijk wel oversteken, of blijf ik toch liever aan deze kant?', 'wie en wat neem ik mee, en wat laat ik achter?’ Vragen te over aan de oever van een rivier.
Ik kom op deze mijmering omdat ik lees van de Irakese kunstenaar Sadik Kwaish Alfraji. Hij exposeert tot en met 21 november zijn oudere grafische werk in Museum Flehite en tegelijkertijd in museum Kade recent werk, waaronder video-presentaties. Sadik is in 1960 geboren, vormt zich aan kunstopleidingen in Bagdad en kan vrijuit werken tot in 1979 Saddam Hoessein aan de macht komt. Hoe vaak zal de jonge kunstenaar Sadik aan de oever van de Tigris of de Eufraat hebben gestaan om zijn toekomst als kunstenaar te overdenken onder de dictatuur die alle kunst in dienst wil stellen van haar ideologie?
Vrije kunst, creativiteit en dictatuur kunnen niet in één huis leven. In abstractie verhult Sadik zijn werkelijke verhaal om zo de censuur te omzeilen. ,,Dictators zijn stom, zij zullen niet noodzakelijkerwijs tussen de regels door lezen." Maar ook na Saddam is het leven in Irak voor hem, zoals voor vele andere Irakezen, niet veilig. Hij verlaat zijn land in 1990 en komt uiteindelijk in Amersfoort te wonen. Pas in 2009, bij het overlijden van zijn vader, gaat Sadik weer terug en krijgt bij het afscheid van zijn neefje een tekening van een bootje.
Het neefje hoopt dat zij door dit bootje weer samengebracht zullen worden. Sadik: ,,Die simpele maar complexe boodschap raakte me diep. Het was zijn magische boot die hem ver weg kon brengen van de hel van Irak. Ieder van ons heeft zijn eigen glanzende, mooie boot waarvan we hopen dat die ons zal helpen te vluchten voor de problemen die om ons heen en in ons bestaan." Ik denk aan deze zin uit een negrospiritual: ‘The river Jordan is chilly and cold.' Uit de woestijn de Jordaan overtrekken, als beeld van een verhoopt nieuw leven. En de uittocht uit Egypte, wegtrekken door de Schelfzee, als beeld van bevrijding uit slavernij. Bijbelse beelden van oversteken, wagen en bevrijd worden, thuisraken.
Op donderdagavond 11 november komt Sadik naar KADE om in gesprek te gaan over zijn werk. Staande aan de Eem, even tijd om te mijmeren. Jordaan, Schelfzee, Eufraat, Tigris, Eem. Het blijft daarbij de vraag – zie de groep vluchtelingen die Amersfoort wil opvangen: ‘Mag ik overvaren, ja of nee?’ Kan Amersfoort opnieuw een doorwaadbare plaats zijn?
Paul van der Harst