Wat maakt Bach troostend?

15 maart 2021 om 11:12

‘Zelfs zonder begrip van woorden sterkt zijn muziek’

AMERSFOORT De muziek van Johann Sebastian Bach werkt voor veel luisteraars troostend. Waarom is dat? Lydia Vroegindeweij, uitgever, theoloog en betrokken bij de Amersfoortse Stadsdominee, laat het in haar promotieonderzoek onder andere om die vraag draaien.

Wiebe Goslinga

In haar proefschrift, dat ze eind vorig jaar verdedigde, staat de troostende waarde van het kerklied centraal. Ze onderzocht ook de speciale relatie tussen de liederen van Maarten Luther (1524/25) en de tweehonderd jaar later geschreven en gecomponeerde koraalcantates van Johann Sebastiaan Bach uit 1724/25.

LIJNTJES BIJ ELKAAR Vroegindeweij legt uit hoe met het onderzoek van haar proefschrift verschillende lijntjes in haar werkzame leven bij elkaar gekomen zijn. Tijdens haar studie theologie verdiepte ze zich in crisismanagement en de rol van kerken bij rampen. In die context speelt troost een belangrijke rol, zegt ze. Een andere drijfveer was haar passie voor (kerk)muziek.
Voor Maarten Luther was troost de belangrijkste opdracht van de theologie. Veel van de door hem geschreven liederen gaan dan ook over troost. Lijden aan het leven, of dat nu veroorzaakt wordt door (de gevolgen van) corona, door (natuur)rampen of ziekte en dood, is van alle tijden en mensen zoeken altijd naar vertroosting. Luther introduceerde het woord ‘zielzorg’ en verwerkte in zijn geschriften zijn inzichten tot ‘troostrecepten’ voor allerlei situaties van lijden. Bach heeft, twee eeuwen later, veel van die (lied)teksten van Luther gebruikt voor zijn cantates. Hij componeerde daar zijn melodieën op, waardoor je ook in de muziek die troost kunt ervaren, legt Vroegindeweij uit. Woorden en melodie komen zo bij elkaar. Bach haalde de na twee eeuwen wat verouderde liedteksten van Luther weer onder het stof vandaan.

DROEFENIS De vraag bij welke cantate van Bach Vroegindeweij zelf troost vindt, is lastig te beantwoorden, zegt ze. ,,Ik ervaar veel van zijn cantates als troostend. Maar als ik er één moet noemen, dan Cantate 21: ‘Ich hatte viel Bekümmernis in meinem Herzen, aber deine Tröstungen erquicken meine Seele’ (‘Mijn hart was vol droefenis, maar uw vertroostingen verkwikken mijn ziel’).”

En, vertelt de onderzoeker, zelfs zonder de woorden te begrijpen, werkt alleen de muziek die Bach daarbij componeerde al troostend. ,,Laat die melodie gewoon binnenkomen. In deze coronatijd zullen ook dit jaar geen Passions van Bach ‘live' te beluisteren zijn, terwijl veel mensen snakken naar troost en hoop op betere tijden. Maar probeer eens een Bachcantate thuis te beluisteren en ervaar hoe troostend die kan werken.”