Het is zondag 19 april 75 jaar geleden dat het kamp werd overgedragen aan het Rode Kruis.

Het zijn de eerste dagen van september 1944 als Johan van Beem in het diepste geheim twee brieven aan zijn vrouw Letty in Santpoort-Noord schrijft en het kamp weet uit te smokkelen.

Het eerste bericht telt liefst twee volgeschreven kantjes waarin Van Beem uitvoerig ingaat op wat er zich in Kamp Amersfoort afspeelt en dat hij al zijn kracht nodig heeft om geestelijk en moreel zichzelf te blijven. Ondanks de geschetste ellendige entourage, hij rept van een bende, geeft hij ook in dit schrijven blijk van enig optimisme. Zo laat hij het onwetende en in spanning verkerende thuisfront onder meer weten:

Ik ben over de kop gekomen. Over de staart kom ik ook wel heen,,Het duurt niet lang meer, de vrijheid staat aan de poort van Nederland, dus… Keep smiling. Ik ben over de kop gekomen. Over de staart kom ik ook wel heen. Wat ik hier allemaal heb meegemaakt, ik zou er een boek over kunnen schrijven, ik kan er nu echter niet op ingaan, daar de kans toch altijd bestaat, dat deze brief onderschept wordt en ik toch dolgraag het einde der onderdrukking hoop mee te maken. Onze beschermers zijn de laatste dagen toch al zo zenuwachtig.''

Het tweede briefje, een dag later geschreven, is kort en krachtig en heeft betrekking op vliegveld Soesterberg dat volgens Van Beems ogenschijnlijke waarneming:
,,door wel 1000 Liberators onder handen wordt genomen. Een prachtig gezicht. De vrijheid komt!!!''

[AFGEVOERD] Van Beems clandestiene brieven bereiken zijn familie. Ze zullen elkaar echter nooit meer in de armen sluiten. Na zijn gevangenschap in Kamp Amersfoort wordt de geweldloze verzetsstrijder op 11 oktober 1944 met ruim 1400 gevangenen afgevoerd naar concentratiekamp Neuengamme. Vervolgens is Van Beem via diverse buitenkampen van Neuengamme en een zeven dagen en nachten durende treinreis op 14 april 1945 in het vrouwenkamp Ravensbrück terechtgekomen.

Wat ik hier allemaal heb meegemaakt, ik zou er een boek over kunnen schrijvenVan Beem, geboren te Amsterdam op 9 februari 1896, overleeft uiteindelijk zeven concentratiekampen. Maar sterft kort na de bevrijding door het Rode Leger op de terugweg naar huis in het Duitse stadje Mirow in de deelstaat Mecklenburg-Vorpommern.

,,Hij heeft gedurende de laatste oorlogsjaren veel ontberingen moeten ondergaan om toch uiteindelijk in Mirow door overvoeding in combinatie met uitputting te sterven', zegt kleinzoon Hans van Beem die de oorlogsjaren van zijn grootvader heeft uitgeplozen. Hiervoor sprak de Leusdenaar met tal van instanties, ooggetuigen en struinde hij vele archieven af in zowel Nederland als Duitsland.

Johan Theodorus Nicolaas van Beem, roepnaam Han, is 49 jaar geworden.

Wat voor een man was uw grootvader?

Hans van Beem: ,,Wat ik van mijn vader begreep was hij een gezelschapsmens. Hij hield van jolijt. Dat zie je ook terug op oude foto's die bewaard zijn gebleven. Maar hij kon ook bloedserieus zijn. In zijn vrije tijd was hij voorzitter van vereniging Santpoorts Bloei. Hij verdiende zijn brood aanvankelijk bij de Koninklijke Nederlandse Stoomboot Maatschappij in Amsterdam, maar na de bezetting kwam hij zonder werk te zitten omdat alle schepen door de Duitsers werden geconfisqueerd. Later vond hij emplooi bij het Rijksbureau voor Textiel, afdeling sectie confectie en heeft hij Joden die geboycot werden aan koopwaar geholpen. Na zijn arrestatie had zijn werkgever hem formeel nog wel een brief gestuurd of hij kon verklaren waarom hij niet meer op het werk was verschenen.''

...door wel 1000 Liberators onder handen wordt genomen. Een prachtig gezicht. De vrijheid komt!Voor welk vergrijp zat hij in Kamp Amersfoort?

,,Vanwege het in het bezit hebben van een radio, hetgeen toen ten strengste verboden was. Bovendien werden er illegale kranten en pamfletten in huis aangetroffen. Hij is er ingeluisd. Een anonieme brief had twee foute agenten van de Nederlandse politie naar zijn huis geleid. Op het moment van huiszoeking was mijn grootvader niet thuis, maar zijn zoon Hans - mijn vader - wel. Die hebben ze vervolgens in gijzeling genomen, waarna de volgende morgen mijn grootvader zich bij het politiebureau heeft gemeld.
Hans werd direct vrijgelaten en mijn grootvader overgebracht naar het Huis van Bewaring aan de Amstelveenseweg in Amsterdam. Van daaruit is hij met andere gevangenen, waaronder C. van den Handel, naar Kamp Amersfoort overgeplaatst. Mijn grootmoeder heeft nog enige tijd gecorrespondeerd met mevrouw Van de Handel, wier man in hetzelfde schuitje zat. In de brieven, die ik ook heb bewaard, houden ze elkaar op de hoogte en delen ze hun smart. Via via komen ze te horen dat hun echtgenotes naar Neuengamme zijn gedeporteerd. Van den Handel is na de oorlog via Zweden weer thuisgekomen.''

In de brieven die uw grootvader schrijft, is hij optimistisch gestemd over de goede afloop?

,,Hij was naar ik begreep ook een rasoptimist. Bovendien moet je niet vergeten dat hij ervan overtuigd was dat de geallieerden letterlijk voor de deur stonden. Hij had even daarvoor de Halifax bommenwerpers over het kamp zien vliegen naar vliegveld Soesterberg. Maar nadat Operatie Market Garden van de geallieerden mislukte, na 25 september 1944, zag de wereld er totaal anders uit en ging hij een ander lot tegemoet. Hij werd op 11 oktober 1944 vanaf station Amersfoort met 1400 mannen gedeporteerd naar Neuengamme. Terwijl er op zijn vergrijp feitelijk een straf van 4 tot 6 maanden stond. Hij heeft enorm veel pech gehad.''

Ook zijn humor heeft hij niet verloren, blijkt uit één van de brieven. Zo schrijft hij dat als hij de intocht van de geallieerden mist, ze thuis niet alle whiskey moeten opdrinken...

,,Mentaal gezien moet hij enorm sterk geweest zijn, schat ik zo in. Hoe ellendig ook, hij zag blijkbaar achter de donkere wolken de zon schijnen. ''

Waren de met potlood geschreven briefjes makkelijk te ontcijferen?

,,Mijn grootvader had een prachtig handschrift, maar desondanks kon ik niet altijd even goed zien wat er stond. Op kopieën van de brieven heb ik de tekst geduldig, woord voor woord, overgeschreven.''

Hij werd gedeporteerd naar Neuengamme. Terwijl er op zijn vergrijp feitelijk een straf van 4 tot 6 maanden stond. Hij heeft enorm veel pech gehadEnig idee hoe de briefjes uit het kamp zijn gesmokkeld?

,,Ik vermoed via boer Evert Reemst en zijn zoon Jan. Beiden kwamen, naar ik begreep uit het boek 'Bij de beuk linksaf' van José Huurdeman, dagelijks in Kamp Amersfoort om schillen op te halen en spullen te brengen. Heimelijk namen zij briefjes van gevangenen aan. Maar bewijs dat het op die wijze gegaan is, heb ik niet.''

U overweegt de clandestiene briefjes nu aan kamp Amersfoort te schenken.

,,Ik heb ze ooit gekregen van mijn vader Hans en heb ze altijd zorgvuldig in een kluis bewaard. Na die Wende in 1989 ben ik mij meer en meer gaan interesseren voor het oorlogsverleden van mijn grootvader. Stukje bij beetje ben ik meer over hem te weten gekomen. Vooral zijn dagboekje van zijn laatste 'bevrijde' dagen inspireerde mij enorm. Dat verslag ligt momenteel in museum Ravensbrück tentoongesteld. Als ik de brieven aan Kamp Amersfoort schenk, hoop ik wel dat ze er daadwerkelijk iets meedoen. Wat? Ik zou het mooi vinden als de briefjes in het vernieuwde herinneringscentrum komen te liggen. Net als het dagboek in Ravenbrück.''

Gaat u de herdenking van 75 jaar vrijheid bij Kamp Amersfoort zondag via de livestream volgen?

,,Dat ga ik zeker. Ik zit in het kampkoor dat aanvankelijk zou optreden aanstaande zondag bij de herdenking. Maar vanwege het coronavirus gaat dat niet door. Alle koorleden zingen nu het lied vanuit huis in. Dit wordt tijdens de livestream vertoont. Ieder koorlid draagt een ingelijste foto voor zich van een familielid die in Kamp Amersfoort gevangen heeft gezeten. Ik vind het mooi dat ik mijn grootvader op deze wijze kan eren.''

door Marcel Koch

Marcel Koch
Foto: Marcel Koch
Het zijn de eerste dagen van september 1944 als Johan van Beem in het diepste geheim twee brieven aan zijn vrouw Letty in Santpoort-Noord schrijft en het kamp weet uit te smokkelen.
Marcel Koch
Foto: Marcel Koch
Van Beems clandestiene brieven bereikten zijn familie. Ze zouden elkaar echter nooit meer in de armen sluiten.
Marcel Koch
Foto: Marcel Koch
'Vanwege het in het bezit hebben van een radio, hetgeen toen ten strengste verboden was, werd hij opgepakt. Bovendien werden er illegale kranten en pamfletten in huis aangetroffen. Hij is er ingeluisd.'